İĞDİR BOYU

  İğdir boyu, Oğuz Kağan Destanı’na göre 24 Oğuz boyundan biridir. Kaşgarlı Mahmud Dîvânu Lugâti't-Türk eserinde 22 Oğuz bölüğünün 14. sırasında “İgdir” olarak geçer. Oğuz teşkilatında Üçoklar koluna, yani sol kola bağlıdır ve Oğuz Kağan’ın altı oğlundan en küçüğü olan Deniz Han’ın soyundan geldiği kabul edilir.

Yazıcızāde ʿÂlì Tevārih-i Āl-i Selçuḳ adlı eserinde “İğdir” kelimesinin “iyilik, ululuk ve bahadırlık” anlamında olduğunu belirtir. Aynı şekilde Iğdır kelimesi “yiğitlik, büyüklük, bahadırlık” manasındadır. Boyun ongunu çakırdır.

İğdir boyu tarihte hiçbir zaman kendi başına siyasi bir faaliyette bulunmamış ve bu yüzden Oğuz boy teşkilatı içerisinde mühim bir mevkii işgal etmemiştir. XI. yüzyılda Selçuklular’ın İran’da devlet olarak ortaya çıkmasıyla diğer Oğuz boyları gibi İğdirler de İran içlerine göç etmiştir. XIII. yüzyıl başlarından itibaren Moğol baskısı nedeniyle İğdir boyuna mensup azımsanmayacak sayıda topluluk Anadolu’ya göç etmiştir.

Anadolu’da İğdirler, diğer Üçoklu teşekküllerin yoğun olarak yerleştikleri güney kısımların yanı sıra Kuzeydoğu Anadolu’da Erzurum ve Kars bölgelerine yerleşerek Anadolu’nun Türkleşmesine büyük katkı sağlamışlardır. Coğrafya olarak birbirinden uzak yerleşim yerlerinin Iğdır ismini taşımasının sebebi tarihçiler tarafından Büyük Selçuklu Devleti’nin parçalayarak iskân ettirme politikasına bağlanır.

Günümüzde İğdir adını taşıyan yerleşimler oldukça fazladır: Kastamonu Araç ilçesine bağlı İğdir beldesi, Malatya Hekimhan İğdir köyü, Tokat Zile İğdir Köyü, Ankara Kızılcahamam İğdir Köyü bu boy tarafından kurulmuştur. Bayburt ili merkez civarında ve Iğdır ilinde yoğun yerleşim göstermişlerdir. Iğdır ilinin ismi bu boydan gelir. Ayrıca Türkmenistan’ın Daşoguz eyaletinde de İğdir köyü vardır. İran’da Türkmenler ile meskûn Günbed-i Kâvus’un doğusundaki mühim köylerden biri İğdir adını taşır.

İğdir boyuna bağlı aşiretler İğde, Kaşıkçı, Arslanbeğli, Genceli, Terzili, Bozdoğan, Köseli, Bıçaklı olarak sıralanır. Karakoyunlular da İğdir boyuna mensuptur ve bu boyun ilk başbuğu İğdir Bey’dir. Anadolu ve Azerbaycan’da “Iğdır” şeklinde söylenir, asıl söylenişi “İgdir”dir, yöre ahalisi “İydir” olarak telaffuz eder.

XVI. yüzyılda Anadolu’da İğdir ismini taşıyan birçok yer ismi bulunuyordu ve bugün de azımsanmayacak sayıda yerleşim alanı İğdir adını taşır. İğdirler bugün Türkiye başta olmak üzere Azerbaycan, Türkmenistan ve İran’da yaşamaktadır.

Kaynakça:

1. Kaşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk, XI. yüzyıl
2. Yazıcızāde ʿÂlì, Tevārih-i Āl-i Selçuḳ, Topkapı Sarayı Ktp., Revan nr. 1390
3. Yusuf Halaçoğlu, Anadoluda Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar (1453-1650), Türk Tarih Kurumu
4. Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, Cilt 3, Sayı 1, 2022
5. Vikipedi, “İğdir boyu” maddesi
6. DHMİ, Iğdır Şehir Tarihçesi