Hemşinlilerin Tarihi Kökeni ve Menşei: Çamlıhemşin’in Antik Halkları

Hemşinliler (Hemşinli / Hamşen), Rize’nin Çamlıhemşin ve Hemşin ilçeleri başta olmak üzere Doğu Karadeniz’in yüksek vadilerinde yaşayan, kendine özgü kültür ve kimliğe sahip bir topluluktur. Kökenleri uzun yıllardır tartışma konusu olsa da, tarihsel, dilsel ve genetik veriler belirli bir konsensüse işaret etmektedir.

Antik Dönem ve Bölgenin Erken Sakinleri

Çamlıhemşin ve çevresi antik çağda Kolhis (Colchis) toprakları içinde yer a

lıyordu. Kaynaklarda sırasıyla Kolhlar, Makronlar, Lazoi (Tzan/Çan), Heniochi, Machelones ve Mossynoeci gibi halklar anılır. Bölge MS 3.-8. yüzyıllar arasında Kolhis, Tzanica ve Chaldia idari birimleri içinde gösterilir. Efsanevi merkez Tambur / Hamamašen bu dönemde bir kale-kent olarak geçer.

8. Yüzyıl Göçü ve Hemşin’in Kuruluşu

En kabul gören tarihsel anlatı Ermeni kroniklerine (Ğevond, Stepanos Asoghik, John Mamikonean) dayanır. Arap (Abbasi) baskısı ve ağır vergiler nedeniyle Amatuni prensi Şapuh ve oğlu Hamam önderliğinde yaklaşık 12 bin kişi Ararat bölgesinden (Kotayk ve Aragatsotn) Pontos’a göç eder (yaklaşık 789-790). Hamam, yıkılan Tambur kentini yeniden inşa eder ve adına “Hamamaşen” der. Bu ad zamanla Hamşen → Hemşin şeklini alır.

İslamlaşma ve Grupların Ayrışması

Osmanlı fethinden (1480’ler) sonra, özellikle 17.-18. yüzyıllarda nüfusun büyük kısmı Sünni İslam’a geçti. Hristiyan kalanlar sahil bölgelerine veya 19. yüzyılda Abhazya ve Rusya’ya göç etti. Bugün üç ana grup vardır:

• Batı (Baş) Hemşinliler: Türkçe konuşan Sünni Müslümanlar (Çamlıhemşin, Hemşin vb.)
• Doğu (Hopa) Hemşinliler: Homşetsma konuşan Sünni Müslümanlar
• Kuzey (Hamşetsi): Hristiyan Homşetsma konuşanlar (Abhazya, Rusya)

Genetik Kanıtlar

2011-2012 tarihli Y-kromozom çalışmaları, Hemşenlilerin Orta Asya değil, tarihî Ermeni yaylasının merkezi kökenli olduğunu göstermektedir. Haplogrup dağılımı ve admixture analizi Kıpçak/Orta Asya hipotezini desteklememektedir.

Alternatif Teoriler

Türk milliyetçi tarih yazımında (özellikle Fahrettin Kırzıoğlu çizgisi) Amatuniler Part/Arşaklı-Oğuz veya Orta Asya kökenli gösterilir. Bu görüşler genetik ve dilsel verilerle çelişmektedir.

Sonuç: Bilimsel veriler (tarih, dilbilim, genetik) Hemşinlilerin atalarının 8. yüzyıl sonlarında Arap baskısından kaçan Amatuni önderliğindeki gruplar olduğunu destekler. Çamlıhemşin, bu tarihî sürecin coğrafi ve kültürel merkezlerinden biridir.

6. Kaynakça

1. Simonian, Hovann H. (ed.). The Hemshin: History, Society and Identity in the Highlands of Northeast Turkey. Routledge, 2007.
2. Wikipedia. “Hemshin peoples” / “Hemşinliler”. (Erişim: 2026)
3. Margaryan, A. et al. “Paternal Lineage Analysis Supports an Armenian Rather Than a Central Asian Genetic Origin of the Hamshenis”. Human Biology, 2012.
4. Vaux, Bert. Hemşin dili ve grup sınıflandırması çalışmaları.
5. Ğevond (Ghewond). History. (8. yüzyıl Ermeni kroniği)
6. John Mamikonean. History of Taron.
7. Öztürk, Özhan. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi. Nika Yayınları.
8. Benninghaus, Rüdiger. “Zur Herkunft und Identität der Hemshinli”. Ethnic Groups in the Republic of Turkey, 1989.
9. Edwards, Robert W. Hemşin coğrafyası ve mimarisi üzerine çalışmalar.
10. Kırzıoğlu, M. Fahrettin. “Eski-Oğuz (Arsaklı-Part) Kalıntısı Hemşenliler”. Türk Folklor Araştırmaları, 1966. (Alternatif görüş olarak)