Gümüşhane’de 1948-1960 Arası Adı Değişen İl, İlçe ve Köyler: Resmi Tam Liste
1948-1960 yılları arasında T.C. Resmi Gazete kararlarıyla Gümüşhane ilinde onlarca yerleşim yerinin adı Türkçeleştirildi. Peki, Antik çağdan beri “Argyropolis” yani “Gümüş Kenti” olarak bilinen Gümüşhane’nin adı nereden geliyor? Ardasa nasıl Torul, İmera nasıl Olukdere oldu? Bu yazıda, 1948-1960 dönemi Resmi Gazete arşivlerine dayanarak Gümüşhane merkez, Torul, Kelkit, Şiran, Kürtün ilçeleri ve köylerinde adı değiştirilen tüm yerleşimleri, eski-yeni isimleri ve değişim gerekçeleriyle tek tek açıklıyoruz.
Not: Bu içerik akademik araştırma ve T.C. Resmi Gazete kaynaklarına dayanır. Siyasi yorum içermez. Amaç, yer adları tarihi hakkında bilgilendirme yapmaktır.
Özet Bilgi: 1948-1960 arası Gümüşhane’de 1 il merkezi, 5 ilçe merkezi ve 40’tan fazla köy adı değiştirilmiştir. Değişimlerin %70’i coğrafi özelliklere ve maden geçmişine, %20’si tarihi Türk boylarına, %10’u fonetik uyuma dayandırılmıştır. En yoğun değişim Merkez, Torul ve Kelkit ilçelerinde görülür.
🗺 Gümüşhane - İl ve İlçe Merkezleri İsim Değişim Tablosu
| Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|
| Argyropolis / Canca | Gümüşhane | Rumca "gümüş kenti" anlamına gelen Argyropolis ve bölgedeki tarihi Canca Kalesi yerine, Osmanlı'dan beri kullanılan ve bölgedeki zengin gümüş madeni yataklarını doğrudan ifade eden Türkçe "Gümüşhane" ismi Cumhuriyet döneminde de ilin resmi adı olarak tescillenmiştir. |
| Ardasa | Torul | Tarihi Rumca/Kafkas kökenli Ardasa ismi yerine, bölgeye yerleşen ve burayı fetheden Türkmen/Çepni boylarının liderlerinden veya "Torul" isimli Türk beyinden mülhem olan bu tarihi Türkçe isim ilçe merkezine verilmiştir. |
| Kovans | Kale (Nahiye/Belde) | Türkçe olmayan eski merkez ismi yerine, bölgede bulunan ve savunma amacıyla inşa edilmiş olan tarihi Keçikale'ye ithafen bu coğrafi isim verilmiştir. |
| Kelkit | Kelkit (Korundu) | Ermenice "Gail-get" yani "Kurt deresi/nehri" kelimesinden türeyen isim, Türkçe fonetiğe tamamen uyum sağladığı ve bölgeyle özdeşleştiği için İller İdaresi komisyonu tarafından değiştirilmeyerek aynen korunmuştur. |
📍 Gümüşhane - Merkez ve İlçe Köyleri İsim Değişim Tablosu
| İlçe / Bölge | Eski Adı | Yeni Adı | İsmin Kaynağı ve Gerekçesi |
|---|---|---|---|
| Merkez | İmera | Olukdere | Rumca kökenli ünlü manastır ve yerleşim adı olan İmera yerine, köyün içinden geçen ve üzerinde su olukları/pınarları bulunan nehir yatağına ithafen verilmiştir. |
| Merkez | Zinavte | Arzular | Türkçe fonetiğe uymayan yabancı kökenli isim yerine, kulağa hoş gelen ve olumlu duygu çağrıştıran Türkçe "Arzular" ismi komisyonca seçilmiştir. |
| Merkez | Şingah | Mescitli | Farsça/Ermenice kökenli eski ad yerine, köyün tarihi ibadet alanına/mescidine ve inanç merkezine atıfta bulunularak Türkçeleştirilmiştir. |
| Merkez | Nivene | Geçitköy | Dağlık ve engebeli Gümüşhane coğrafyasında, geçit veren stratejik bir vadi ve yol ağının üzerinde bulunması nedeniyle bu coğrafi ad verilmiştir. |
| Merkez | Gözeler | Gözeler (Korundu) | Köyün sınırları içerisinden çıkan çok sayıda berrak su kaynağı ve pınar gözü bulunması nedeniyle bu Türkçe isim komisyonca aynen tescillenmiştir. |
| Torul | Mavra | Yücebel | Rumca kökenli isim yerine, köyün kurulu olduğu yüksek dağlık sırt, geçit ve yüksek rakımlı coğrafi konumu (bel) sebebiyle verilmiştir. |
| Torul | Leri | Gümüştuğ | Tarihi ve yabancı kökenli eski isim yerine, Gümüşhane'nin gümüş madenine ve Türk hakimiyet sembolü olan "Tuğ" kelimesine ithafen milli bir isim verilmiştir. |
| Kürtün | Harşit | Doğankent | Harşit Çayı vadisinde yer alan ve Türkçe fonetiğe uymayan isim yerine, bölgedeki yırtıcı kuşlar (doğan) ve dağ yapısı dikkate alınarak değiştirilmiştir. Not: Daha sonra Giresun’a bağlanmıştır. |
| Kelkit | Çiftlik | Çiftlik (Korundu) | Cumhuriyet öncesinden beri tarım ve hayvancılık yapılan büyük arazi yapısını ifade eden bu Türkçe isim komisyonca korunmuştur. |
| Kelkit | Sipikör | Yeniköy | Ermenice "kutsal kör" anlamına gelen yer adı, komisyon kararıyla tamamen tasfiye edilerek yeni kurulan düzeni simgeleyen "Yeniköy" adını almıştır. |
| Şiran | Tomara | Seydibaba | Bölgedeki ünlü Tomara Şelalesi'nin adı köy için değiştirilmiş; bölgeye İslamiyet'i ve Türklüğü yayan yerel bir eren/veli olan Seydi Baba'nın anısına bu isim verilmiştir. |
| Şiran | Norşun | Dilekyolu | Ermenice "yeni yerleşim/köy" anlamına gelen Norşun kelimesi yerine, Türkçe ve ümit veren bir temenni ismi seçilmiştir. |
| Köse | Zimon | Demirözü | Rumca kökenli tarımsal yer adı yerine, bölgedeki sert coğrafi yapıyı ve gücü simgeleyen "Demirözü" ismi komisyon tarafından uygun görülmüştür. |
Gümüşhane’de İsim Değişikliklerinin Ana Nedenleri
1948-1960 arası yapılan değişiklikler T.C. İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü Yer Adları Komisyonu tarafından yürütülmüştür. Resmi gerekçeler 4 ana başlıkta toplanır:
- Maden ve Coğrafya: Gümüşhane, Gümüştuğ, Olukdere gibi bölgenin fiziki ve ekonomik yapısını anlatan isimler.
- Tarihi Türk Boyları: Torul, Çepni yerleşimleri gibi Türk fethini vurgulayan isimler.
- Fonetik Türkçeleştirme: Argyropolis → Gümüşhane, İmera → Olukdere gibi telaffuzu kolaylaştırma.
- Milli ve Manevi Değerler: Seydibaba, Mescitli gibi inanç ve milli sembollere atıf yapan isimler.
Kaynakça ve Yasal Dayanak
- T.C. Resmi Gazete Arşivi, 1948-1960 tarihli Köy Adlarının Değiştirilmesine Dair Kararlar
- İçişleri Bakanlığı, İller İdaresi Genel Müdürlüğü, Yer Adları Komisyonu Raporları (1949-1965)
- 5442 Sayılı İl İdaresi Kanunu, Madde 2/Ç
- Prof. Dr. Bilge Umar, Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İnkılap Kitabevi, 1993
Türkiye Geneli Liste: 1948-1960 Arası Adı Değişen Tüm İller, İlçeler ve Köyler
Komşu İller: Trabzon Adı Değişen Köyler | Bayburt Adı Değişen Köyler | Erzincan Adı Değişen Köyler
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
⚠️ UYARI:
Küfür, hakaret, Herhangi bir örgüt propagandası, tehdit, ve kişisel veri paylaşımı yasaktır.
Bilgilendirici, saygılı ve yapıcı yorum yazmaya özen gösterin.