Eymür Boyu

Oğuzların Üçok Kolundan “İyiliksever” Boyun Anadolu’daki İzleri

Eymür, Oğuzların Üçok kolundan ve 24 boydan biridir. Kaşgarlı Mahmud Divânu Lügati’t-Türk’te anlamını “çok iyi, iyiliksever, kerim” olarak verir. Ongunu uçkuş kuşudur. Diğer Üçok boyları Avşar, Yıva gibi savaşçı kimlikleriyle öne çıkarken, Eymürler teşkilatçı, uzlaşmacı ve Safevi Devleti’nin kuruluşundaki rolleriyle bilinir.

1. Köken ve Oğuz Teşkilatındaki Yeri

Oğuz Boy Sistemi: Eymür, Üçokların Dağhan kolundandır. Yıva ile aynı koldan gelir. Savaşta ordunun sol kanadında yer alır. “İyiliksever” anlamı, Oğuz töresinde diplomasi ve arabuluculuk görevi yaptıklarını gösterir.

Damga: Eymür boyunun damgası ||| şeklindedir. Üç dik çizgi. Bu damga Yozgat-Boğazlıyan bölgesindeki eski Eymür köyü mezar taşlarında ve kapı tokmaklarında görülür.

Karakter: Avşarlar “asi”, Kınıklar “bey”, Yazırlar “kâtip” ise, Eymürler “arabulucu, teşkilatçı” boy olarak anılır. Bu özellik Şah İsmail’in yanında yer almalarını sağladı.

2. Tarihi Seyir: Horasan’dan Yozgat’a, Oradan İran’a

Dönem	Coğrafya	Tarihi Rol
10-11. yy	Horasan-Ceyhun	Selçuklu kuruluşunda yer aldılar
1071 sonrası	Yozgat-Boğazlıyan-Sivas	Malazgirt sonrası Orta Anadolu’ya yerleştiler
1243-1308	İlhanlı Dönemi	Moğol ordusunda “tuman beyi” oldular
1501-1736	İran-Azerbaycan	Safevi Devleti’ni kuran 7 Türkmen boydan biri
16-19. yy	Yozgat-Çorum	Osmanlı tımar sisteminde. Celali İsyanları’na katıldılar
1920-...	Yozgat-Ankara	Yerleşik hayata geçtiler, Eymür köyleri kurdular

Safevi Bağlantısı 1501: Şah İsmail, Safevi Devleti’ni kurarken “Kızılbaş Türkmenler” dediği 7 boya dayandı: Ustaclu, Şamlu, Rumlu, Tekelü, Dulkadirli, Kaçar ve Eymürlü. Eymür beyleri, Şah İsmail’in ordusunda “emirü’l-ümera” yani beylerbeyi oldu. Bu yüzden Anadolu’da kalan Eymürler Alevi-Bektaşi oldu.

Celali İsyanları 1590-1610: Yozgat-Boğazlıyan Eymürleri, Osmanlı’nın vergi baskısına karşı Kalenderoğlu ve Karayazıcı isyanlarına katıldı. “Celali” diye damgalandılar. Bu yüzden 17. yy tahrirlerinde “eşkıya Eymür” kaydı var.

3. Anadolu’daki Eymür Yerleşimleri

Eymürler, Safevi-Alevi bağlantısı nedeniyle dağınık ve çoğunlukla Orta Anadolu’da.

Türkiye’de Ana Merkezler:

1. Yozgat: Boğazlıyan, Çayıralan, Sarıkaya. Eymür adını taşıyan 8 köy var. Türkiye’deki en yoğun Eymür nüfusu.
2. Çorum: Alaca, Ortaköy, Mecitözü. Danişmendli bakiyesi Eymürler.
3. Sivas: Şarkışla, Gemerek, Yıldızeli. Avşar-Yıva ile komşu.
4. Ankara: Haymana, Bala, Şereflikoçhisar. Tuz Gölü havzası Eymür oymakları.
5. Tokat: Zile, Turhal’da Eymür köyleri mevcut.
6. Kahramanmaraş: Elbistan-Afşin hattında Dulkadirli Eymürleri var.

Özellik: Eymür köyleri genelde bozkırda, tarıma elverişli ovalarda kuruludur. “Eymür, Eymir, Eymirli, Eymürlü” şeklinde yazılır.

İran-Azerbaycan: Safevi ile giden Eymürler bugün “Eymürlü” aşireti olarak Urmiye, Erdebil, Tebriz çevresinde yaşar. İran ordusunda hâlâ Eymürlü komutanlar var.

4. Kültürel Miras: Alevilikten Semaha

Eymürlerin kültürel kimliği, Safevi-Kızılbaş geçmişi nedeniyle diğer Oğuz boylarından ayrılır.

1. İnanç: Anadolu’daki Eymürlerin %90’ı Alevi-Bektaşi’dir. Yozgat-Çorum Eymür köylerinde cemevi vardır. “Eymürlü Ocağı” diye bilinen dedelik sülaleleri mevcut.
2. Semah: Eymür semahı, Kırklar Semahı’na benzer ama daha yavaş, “ağırlama” kısmı uzun. Boğazlıyan Eymür köylerinde hâlâ dönülür.
3. Deyiş-Nefes: Pir Sultan Abdal’ın bazı nefeslerinde “Eymürlü” mahlası geçer. Şah Hatayi’nin de Eymür beylerine yazdığı şiirler var.
4. Damga-Mühür: ||| damgası, Eymür köylerindeki eski çeşmelerde ve mezar taşlarında görülür. Kapılara nazarlık diye çizilir.
5. Töre: “Eymür sözü” = yemin demek. “Eymür gibi mert” deyimi Yozgat’ta kullanılır.

5. Eymür - İmir - Emir Karışıklığı

Kaynaklarda 3 isim karışır:

1. Eymür: Oğuz boyu. ||| damgalı.
2. İmir: Eymür’ün ağızda değişmiş hali. Aynı boy.
3. Emir: Arapça “bey” demek. Bazı tahrirlerde “Cemaat-i Emirlü” yazılmış. Bu Eymür değil, “emir/bey oymağı” demek.

Dikkat: Ankara’da Eymir Gölü var. Adı Eymür boyundan gelir. Selçuklu döneminde göl çevresi Eymür yurdu idi.

Sık Sorulan Sorular

Eymürler Türk mü?
Evet. Oğuzların Üçok kolundan bir Türk boyudur. Kaşgarlı Mahmud ve Reşîdüddîn ittifakla Türk olduğunu yazar.

Eymürler Alevi mi Sünni mi?
Anadolu’daki Eymürlerin ekseriyeti Alevi-Bektaşi’dir. Çünkü 1501’de Safevi’ye katıldılar. Ancak Sivas-Elbistan hattında Sünni Eymür oymakları da vardır. İran’dakiler Şiî-Caferi.

Safevi Devleti’ni Eymürler mi kurdu?
Tek başına değil. Safevi’yi kuran 7 Türkmen boydan biri Eymürlü idi. Ustaclu, Şamlu, Tekelü ile birlikte Şah İsmail’in ana kuvvetiydiler.

Bugün Eymürler nerede?
Türkiye’de Yozgat-Boğazlıyan merkez. Çorum, Sivas, Ankara, Tokat’ta 40+ Eymür köyü var. İran’da Urmiye-Tebriz hattında “Eymürlü” aşireti yaşıyor.

Sonuç

Eymür boyu, 24 Oğuz boyu içinde “iyiliksever, arabulucu, teşkilatçı” kimliğiyle öne çıkar. Safevi Devleti’ni kuran 7 boydan biri olarak dünya tarihini etkilediler. Bu yüzden Anadolu’da kalan Eymürler Alevi-Bektaşi oldu. Celali İsyanları’nda “eşkıya” diye yazıldılar ama Yozgat-Boğazlıyan’da 40’tan fazla Eymür köyüyle kimliklerini korudular. Ankara Eymir Gölü de bu boyun Anadolu’daki mührüdür.

Kaynakça

1. Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk. TDK, 2015.
2. Sümer, F. Oğuzlar: Türkmenler. TDAV, 1992.
3. Gündüz, T. Anadolu’da Türkmen Aşiretleri. Yeditepe, 2007.
4. Halaçoğlu, Y. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar. TTK, 2009. s. 201.
5. Sümer, F. Safevi Devleti’nin Kuruluşu. TTK, 1999.
6. T.C. Devlet Arşivleri, Bozok Sancağı Tahrir Defteri No: 136, 1576.
7. Refik, A. Anadolu’da Türk Aşiretleri. 1930.