ÇAVUNDUR BOYU

 

Oğuzların Üçok Kolundan “Şöhretli, Namlı” Boyun Anadolu’daki Tarihi

Çavundur, Oğuzların Üçok kolundan ve 24 boydan biridir. Kaşgarlı Mahmud Divânu Lügati’t-Türk’te anlamını “her yerde namlı, şöhretli” olarak verir. Bazı kaynaklarda “Çavuldur” diye geçer. Ongunu sungurdur. Osmanlı Beyliği’nin kuruluşunda Kayı boyuna en yakın müttefik olmalarıyla tarihe geçtiler.

1. Köken ve Oğuz Teşkilatındaki Yeri

Oğuz Boy Sistemi: Çavundur, Üçokların Gökhan kolundandır. Avşar, Yıva, Eymür ile aynı koldan gelir. Savaşta ordunun sol kanadında yer alır. “Namlı, şöhretli” anlamı, Oğuzlar içinde savaşçı ve itibarlı boy olduklarını gösterir.

Damga: Çavundur boyunun damgası V veya >< şeklindedir. Ok başı gibi. Ankara-Beypazarı bölgesindeki eski Çavundur köyü mezar taşlarında bu damgaya rastlanır.

Karakter: Avşarlar kadar asi değil, Eymürler kadar diplomat değil. “Savaşçı, beyine sadık, akıncı” boy olarak temayüz ettiler. Bu yüzden Osmanlı uç beyliğinde Kayılarla yan yana oldular.

2. Tarihi Seyir: Horasan’dan Söğüt’e, Oradan Ankara’ya

Dönem	Coğrafya	Tarihi Rol
10-11. yy	Maveraünnehir-Horasan	Selçuklu ordusunda akıncı süvari
1071 sonrası	Ankara-Bolu-Kastamonu	Malazgirt sonrası Danişmendli sahasına yerleştiler
1231-1299	Söğüt-Domaniç	Ertuğrul Gazi’nin en yakın müttefiki. Osmanlı kuruluşuna katıldılar
1299-1920	Ankara-Nallıhan-Beypazarı	Osmanlı tımar sisteminde. “Çavundur Yürükleri” olarak yazıldılar
1402	Ankara Savaşı	Timur’a karşı Yıldırım’ın yanında savaştılar, çoğu esir düştü
1920-...	Ankara-Bolu-Çankırı	Yerleşik hayata geçtiler, Çavundur köyleri kurdular

Osmanlı Kuruluş Efsanesi: Aşıkpaşazâde ve Neşrî tarihlerinde yazar: Ertuğrul Gazi Söğüt’e geldiğinde bölgede Çavundur, Karkın, Büğdüz boyları vardı. Çavundur beyi, Ertuğrul’a tabi oldu. Osman Gazi’nin alplerinden Samsa Çavuş Çavundur boyundandır. Samsa Çavuş, İnegöl’ün fethinde büyük rol oynadı. Bu yüzden Osmanlı, Çavundurlara “karındaş boy” dedi.

Ankara Savaşı 1402: Timur, Yıldırım Bayezid’i yenince Çavundur tımarlıları esir alındı. Timur, Çavundur beylerini Semerkant’a götürdü. Bir kısmı geri döndü, bir kısmı Orta Asya’da kaldı. Bu yüzden bugün Özbekistan’da “Çavundur” aşireti var.

3. Anadolu’daki Çavundur Yerleşimleri

Çavundurlar Kayılarla birlikte hareket ettiği için Söğüt-Bilecik-Eskişehir-Ankara hattına yerleşti.

Türkiye’de Ana Merkezler:

1. Ankara: Nallıhan, Beypazarı, Ayaş. Çavundur Köyü Nallıhan’da. Türkiye’deki en büyük Çavundur yerleşimi.
2. Bolu: Mudurnu, Göynük. Osmanlı kuruluşunda Samsa Çavuş’un yurdu.
3. Çankırı: Çerkeş, Orta. Kastamonu sınırında Çavundur obaları.
4. Eskişehir: Mihalıççık, Sarıcakaya. Kayılarla komşu.
5. Bilecik: Söğüt çevresinde dağınık Çavundur aileleri var.
6. Amasya: Merzifon’da “Çavundur” mahallesi mevcut.
7. Sinop: Boyabat’ta Çavundur köyü var.

Özellik: Çavundur köyleri genelde dağlık-ormanlık uç bölgelerde. Bu, “akıncı-uç beyi” karakterlerini gösterir. Ova Türkmeni değil, dağ Türkmeni idiler.

Türk Dünyası:

• Özbekistan: Semerkant, Kaşkaderya’da “Çavundur” aşireti yaşar. Timur’un götürdükleri.
• Türkmenistan: Salır boyu içinde “Çavuldur” oymağı var.

4. Kültürel Miras: Samsa Çavuş’tan Ahiliğe

1. Samsa Çavuş: Çavundur boyunun en meşhur kişisi. Osman Gazi’nin silah arkadaşı. İnegöl fatihi. Mudurnu’da türbesi var. “Samsa Çavuş gibi yiğit” deyimi Osmanlı’da kullanılırdı.
2. Ahilik: Ankara-Beypazarı Çavundurları, Ahiliğe erken girdi. Debbağlık, demircilik yaptılar. Ahi teşkilatında “Çavundurlu Ahi” zikredilir.
3. Atçılık: “Çavundur atı” dayanıklı dağ atı olarak bilinir. Nallıhan-Seben yaylalarında yetiştirilirdi.
4. Yemek: Beypazarı güveci, Nallıhan yaprak sarması Çavundur mutfağının mirası.
5. Töre: “Çavundur sözü” = senet. Sözüne sadık, yeminli boy olarak bilinirler. Kayılarla kardeşlik yemini 700 yıl sürdü.

5. Çavundur - Çavuldur - Çavdır Karışıklığı

Kaynaklarda 3 yazım var, üçü de aynı boy:

1. Çavundur: En yaygın. Tahrir defterlerinde böyle geçer.
2. Çavuldur: Kaşgarlı Mahmud böyle yazar. “L” sesi zamanla “N” olmuş.
3. Çavdır: Anadolu ağzında kısalmış. Burdur’da Çavdır ilçesi var. Adı Çavundur boyundan gelir.

Dikkat: Çavdır ilçesi, 13. yy’da Teke Yöresi’ne gelen Çavundur oymağı tarafından kuruldu.

Sık Sorulan Sorular

Çavundurlar Türk mü?
Evet. Oğuzların Üçok kolundan bir Türk boyudur. Kaşgarlı Mahmud ve Ebulgazi Bahadır Han Türk olduğunu net yazar.

Çavundurlar Kayı boyundan mı?
Hayır. Çavundur ayrı boy. Ama Osmanlı kuruluşunda Kayı’ya tabi oldular. “Karındaş boy” diye anılırlar. Samsa Çavuş Çavundur, Turgut Alp Kayı’dır.

Çavundurlar Alevi mi Sünni mi?
Ekseriyeti Sünni-Hanefi’dir. Osmanlı kuruluşuna katıldıkları için Sünni kaldılar. Bolu-Mudurnu hattında az sayıda Alevi Çavundur ocağı da vardır.

Samsa Çavuş hangi boydan?
Çavundur boyundan. Türbesi Bolu Mudurnu’dadır. Osmanlı’nın ilk akıncı beylerindendir.

Bugün Çavundurlar nerede?
Türkiye’de Ankara-Nallıhan Çavundur Köyü merkez. Bolu, Çankırı, Eskişehir, Bilecik’te 20+ Çavundur köyü var. Özbekistan’da da Çavundur aşireti yaşıyor.

Sonuç

Çavundur boyu, 24 Oğuz boyu içinde “namlı, şöhretli, sadık” kimliğiyle öne çıkar. Devlet kurmadılar ama Osmanlı Devleti’ni kuran Kayı boyunun en sadık müttefiki oldular. Samsa Çavuş gibi bir alp çıkardılar. Ankara Savaşı’nda Timur’a esir düştüler, bir kısmı Orta Asya’ya gitti. Bugün Ankara-Nallıhan’dan Bolu-Mudurnu’ya uzanan Çavundur köyleri ve Burdur-Çavdır ilçesi 800 yıllık mirası taşıyor.

Kaynakça

1. Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk. TDK, 2015.
2. Sümer, F. Oğuzlar: Türkmenler. TDAV, 1992.
3. Aşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman. 1914.
4. Neşrî. Kitâb-ı Cihannümâ. TTK, 1995.
5. Halaçoğlu, Y. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar. TTK, 2009. s. 187.
6. Uzunçarşılı, İ. H. Osmanlı Tarihi C.1. TTK, 1988.
7. T.C. Devlet Arşivleri, Hüdavendigâr Livası Tahrir Defteri, 1530.