BÜĞDÜZ BOYU

 

 Oğuzların Üçok Kolundan “Hizmetkâr, Uysal” Boyun Söğüt-Bilecik Hattındaki Tarihi

Büğdüz, Oğuzların Üçok kolundan ve 24 boydan biridir. Kaşgarlı Mahmud Divânu Lügati’t-Türk’te anlamını “herkese tevazu gösterir, hizmet eder” olarak verir. Bazı kaynaklarda “Bügdüz, Bükdüz” diye yazılır. Ongunu öküzdür. Osmanlı Beyliği’nin kuruluşunda Kayı ve Çavundur boylarıyla birlikte Söğüt’te bulunan üç ana boydan biri olmalarıyla bilinirler.

1. Köken ve Oğuz Teşkilatındaki Yeri

Oğuz Boy Sistemi: Büğdüz, Üçokların Gökhan kolundandır. Çavundur, Yıva, Eymür ile aynı koldan gelir. Savaşta ordunun sol kanadında yer alır. “Tevazu gösteren, hizmetkâr” anlamı, Oğuz töresinde beyine sadık, teşkilatçı, devlet kuran boya yardımcı olduklarını gösterir.

Damga: Büğdüz boyunun damgası Y veya >|| şeklindedir. Yay gibi. Bilecik-Söğüt bölgesindeki eski Büğdüz köyü mezar taşlarında bu damgaya rastlanır.

Karakter: Avşarlar “asi”, Kınıklar “bey”, Çavundurlar “akıncı” ise, Büğdüzler “sadık, hizmetkâr, kurucu” boy olarak temayüz etti. Bu özellik Osmanlı’ya bağlılıklarını sağladı.

2. Tarihi Seyir: Horasan’dan Söğüt’e, Osmanlı’ya

Dönem	Coğrafya	Tarihi Rol
10-11. yy	Maveraünnehir-Horasan	Selçuklu ordusunda arka hizmet, ikmal teşkilatı
1231-1299	Söğüt-Domaniç-İnegöl	Ertuğrul Gazi ile birlikte Kayılara komşu. Osmanlı çekirdeğini oluşturdular
1299-1402	Bilecik-Yenişehir	Osman Gazi’nin alplerinden Konur Alp Büğdüz boyundandır
1402	Ankara Savaşı	Timur’a karşı savaştılar, Fetret Devri’nde Çelebi Mehmed’i desteklediler
15-19. yy	Bilecik-Eskişehir-Kütahya	Osmanlı tımar sisteminde. “Büğdüz Yörükleri” olarak yazıldılar
1920-...	Bilecik-Ankara-Konya	Yerleşik hayata geçtiler, Büğdüz köyleri kurdular

Osmanlı Kuruluş Efsanesi: Aşıkpaşazâde açık yazar: “Ertuğrul Gazi Söğüt’e geldi, anda Kayı ve Çavundur ve Büğdüz boyları var idi.” Yani Osmanlı’yı kuran çekirdek nüfus 3 boydu: Kayı + Çavundur + Büğdüz.

Konur Alp: Osman Gazi’nin en meşhur alplerinden biri. Akyazı, Mudurnu, Düzce’yi fethetti. Konur Alp, Büğdüz boyundandır. Türbesi Düzce-Konuralp’tedir. “Konuralp gibi akıncı” deyimi Osmanlı’da meşhurdu.

Ankara Savaşı 1402: Büğdüz tımarlıları Yıldırım’ın ordusunda sağ kolda savaştı. Timur’a esir düşenler oldu. Fetret Devri’nde Çelebi Mehmed’i destekleyerek Osmanlı’nın yeniden toparlanmasında rol oynadılar.

3. Anadolu’daki Büğdüz Yerleşimleri

Büğdüzler Kayılarla birlikte hareket ettiği için Söğüt-Bilecik-Eskişehir-Ankara hattına yerleşti.

Türkiye’de Ana Merkezler:

1. Bilecik: Söğüt, Gölpazarı, Osmaneli. Büğdüz Köyü Söğüt’te. Osmanlı kuruluş toprağı.
2. Eskişehir: Mihalıççık, Sarıcakaya, İnönü. Kayılarla komşu Büğdüz obaları.
3. Ankara: Nallıhan, Beypazarı. Çavundurlarla birlikte.
4. Kütahya: Domaniç, Tavşanlı. Ertuğrul’un yaylası.
5. Bolu: Mudurnu, Göynük. Konur Alp’in fethettiği yerler.
6. Çankırı: Çerkeş’te Büğdüz köyü var.
7. Konya: Ereğli, Karapınar’da dağınık Büğdüz oymakları.
8. Amasya: Merzifon’da Büğdüz mahallesi mevcut.

Özellik: Büğdüz köyleri genelde “Büğdüz, Bükdüz, Bügdüz” adını taşır. Türkiye’de 15+ Büğdüz köyü vardır. Çoğu Söğüt-Domaniç-Eskişehir üçgeninde.

Türk Dünyası:

• Türkmenistan: Salır boyu içinde “Bükdüz” oymağı var.
• İran: Kaşkay Türkleri içinde “Büğdüzlü” tire bulunur.

4. Kültürel Miras: Konur Alp’ten Ahiliğe

1. Konur Alp: Büğdüz boyunun en meşhur kişisi. Osman Gazi’nin alpi. Akyazı, Düzce, Mudurnu fatihi. Düzce-Konuralp beldesi onun adını taşır. Türbesi oradadır.
2. Ahilik: Bilecik-Söğüt Büğdüzleri, Ahiliğe erken girdi. Dericilik, demircilik, saraçlık yaptılar. “Büğdüzlü Ahi” zikredilir.
3. Tarıma Geçiş: Akıncı değil, yerleşik boy karakteri baskın. Söğüt’te ilk bağ-bahçe kuranlar Büğdüzler oldu. “Büğdüz gibi çalışkan” deyimi Bilecik’te kullanılır.
4. Töre: “Büğdüz sözü” = tevazu, alçakgönüllülük. Kavgacı değil, uzlaşmacı. Bu yüzden Kayılarla 700 yıl geçinebildiler.
5. Yemek: Bilecik güveci, Söğüt mantısı, Domaniç kuru fasulyesi Büğdüz mutfağının mirası.

5. Büğdüz - Bükdüz - Bügdüz Karışıklığı

Üçü de aynı boy, ses değişimi:

1. Büğdüz: Tahrir defterlerinde en çok geçen yazım.
2. Bükdüz: Anadolu ağzında “ğ” > “k” olmuş. Konya’da böyle söylenir.
3. Bügdüz: Kaşgarlı Mahmud böyle yazar. Orijinal Oğuzca.

Dikkat: “Büğdüz” ile “Döğer” bazen karıştırılır. Döğer ayrı boy, damgası farklı.

Sık Sorulan Sorular

Büğdüzler Türk mü?
Evet. Oğuzların Üçok kolundan bir Türk boyudur. Kaşgarlı Mahmud ve Ebulgazi Bahadır Han Türk olduğunu net yazar.

Büğdüzler Kayı boyundan mı?
Hayır. Büğdüz ayrı boy. Ama Osmanlı kuruluşunda Kayı’ya tabi oldular. “Karındaş boy” diye anılırlar. Konur Alp Büğdüz, Turgut Alp Kayı’dır.

Büğdüzler Alevi mi Sünni mi?
Ekseriyeti Sünni-Hanefi’dir. Osmanlı kuruluşuna katıldıkları için Sünni kaldılar. Bilecik-Eskişehir hattında az sayıda Alevi Büğdüz ocağı da vardır.

Konur Alp hangi boydan?
Büğdüz boyundan. Türbesi Düzce-Konuralp’tedir. Osman Gazi’nin en önemli alplerindendir.

Bugün Büğdüzler nerede?
Türkiye’de Bilecik-Söğüt Büğdüz Köyü merkez. Eskişehir, Ankara, Kütahya, Bolu’da 15+ Büğdüz köyü var. Türkmenistan’da da Bükdüz oymağı yaşıyor.

Sonuç

Büğdüz boyu, 24 Oğuz boyu içinde “hizmetkâr, mütevazı, sadık” kimliğiyle öne çıkar. Devlet kurmadılar ama Osmanlı Devleti’ni kuran Kayı boyunun en sadık müttefiki oldular. Konur Alp gibi bir alp çıkardılar. Ankara Savaşı sonrası Fetret Devri’nde Çelebi Mehmed’i destekleyerek Osmanlı’nın dağılmasını engellediler. Bugün Bilecik-Söğüt’ten Eskişehir-Mihalıççık’a uzanan Büğdüz köyleri 800 yıllık mirası taşıyor.

Kaynakça

1. Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk. TDK, 2015.
2. Sümer, F. Oğuzlar: Türkmenler. TDAV, 1992.
3. Aşıkpaşazâde. Tevârîh-i Âl-i Osman. 1914.
4. Neşrî. Kitâb-ı Cihannümâ. TTK, 1995.
5. Halaçoğlu, Y. Anadolu’da Aşiretler, Cemaatler, Oymaklar. TTK, 2009. s. 165.
6. Uzunçarşılı, İ. H. Osmanlı Tarihi C.1. TTK, 1988.
7. T.C. Devlet Arşivleri, Hüdavendigâr Livası Tahrir Defteri, 1530.