AYDINOĞULLARI BEYLİĞİ

Aydınoğulları Beyliği: 14. Yüzyılda Ege’nin Denizci Türk Beyliği

Aydınoğulları Beyliği, 14. yüzyıl başında Batı Anadolu’da Birgi merkezli kurulan ve kısa sürede Ege denizinde söz sahibi olan önemli bir Türk beyliğidir. Germiyanoğulları ordusundan ayrılan Aydınoğlu Mehmed Bey tarafından kurulan beylik, Gazi Umur Bey döneminde en parlak zamanını yaşadı. 1426’da Cüneyd Bey’in idamıyla kesin olarak Osmanlı idaresine katıldı.

1. Aydınoğulları Beyliği’nin Kuruluşu: 1308

Aydınoğulları Beyliği, Germiyanoğulları Beyliği ordusunda subaşı yani kumandan olan Aydınoğlu Mehmed Bey tarafından kuruldu. 14. yüzyıl başında Bizans İmparatorluğu taht kavgaları nedeniyle zayıflamış, Anadolu beyleri Batı Anadolu’daki Bizans topraklarını ele geçirmeye başlamıştı.

Bu süreçte Karesi Bey Çanakkale taraflarını, Saruhan Bey Alaşehir’den İzmir’e kadar olan sahayı fethediyordu. Menteşe Bey’in damadı Sasa Bey ise Tire ve Ayasuluk taraflarını alırken Germiyanoğulları’nın batı seferlerini yürüten Aydınoğlu Mehmed Bey’den yardım istedi.

Aydınoğulları bölgenin fethinde önemli rol oynadı. Ancak kısa süre sonra Sasa Bey ile Mehmed Bey’in arası hakimiyet davası yüzünden açıldı. Sasa Bey, düşman güçlerle işbirliği yaparak Mehmed Bey’e karşı çıktı. Yapılan savaşta Aydınoğlu Mehmed Bey, Sasa Bey’i yenerek bütün Aydın ilini ele geçirdi. Sasa Bey’in 1308’de ölümü üzerine rakipsiz kalan Mehmed Bey, Birgi merkezli Aydınoğulları Beyliği’ni kurdu.

2. Mehmed Bey Devri: 1308-1334

Mübarezüddin yani “dinin kahramanı” ve Sultanü’l-guzat yani “gazilerin sultanı” lakaplarıyla tanınan Gazi Mehmed Bey, “Ulu Bey” sıfatıyla beylik yaptı.

Fetihler: 1317’de Müslüman İzmir’i aldı. Daha sonra Ayasuluk, Tire, Sultanhisarı ve Ödemiş’i ele geçirdi. 1326’da “Gâvur İzmir” denilen sahil İzmir’i fethetti. Aynı yıl Osmanlılar da Bursa’yı almıştı.

Yönetim Sistemi: Mehmed Bey, Ortaçağ devlet geleneğine uyarak idaresindeki toprakları oğulları arasında taksim etti:

• Hızır Bey: Ayasuluk ve Sultanhisarı
• Umur Bey: İzmir
• İbrahim Bahadır Bey: Ödemiş
• Süleyman Bey: Tire
• İsa Bey: Birgi’de babasının yanında kaldı

Denizciliğin Başlangıcı: Ege sahillerine ulaşan Aydınoğulları deniz meseleleriyle ilgilenmek zorunda kaldı. Önce Ayasuluk’ta, İzmir’in Cenevizlilerden alınmasından sonra İzmir’de tersane ve donanma kuruldu. 1319’da Sakız üzerine 58 gemilik donanma hazırlandı. Umur Bey babasının sağlığında Sakız, Bozcaada, Eğriboz, Mora ve Rumeli sahillerine başarılı akınlar yaptı.

İbn Battuta’nın Ziyareti: Ünlü seyyah İbn Battuta, 1334’te ölmeden bir yıl önce Mehmed Bey’i Bozdağ’daki sayfiyesinde ve Birgi’deki sarayında ziyaret etti. İbn Battuta, Mehmed Bey’in ilim adamlarına gösterdiği itibarı ve sarayının ihtişamını övgüyle anlatır.

Dönemin kaynaklarından Ömer, Mesalikü’l-ebsâr adlı eserinde “Birgi memleketinin sahibi Aydınoğlu’dur. Altmış şehri, üç yüzden fazla kalesi ve daima silahlı yetmiş bin askeri vardır” diye yazar.

Mehmed Bey 1334’te Birgi’de av sırasında suya düşerek hastalandı ve vefat etti. Kabri Birgi’deki Aydınoğulları türbesindedir.

3. Gazi Umur Bey Devri: 1334-1348

Bahaeddin Gazi Umur Bey, 25 yaşında beylik tahtına geçti. Dönemi, Aydınoğulları’nın en güçlü olduğu dönemdir.

Askeri Başarılar:
1335’te 276 gemi ile Yunanistan ve Mora seferi düzenledi. İlhanlı hükümdarı Ebu Said Bahadır Han’ın 1335’te ölümü üzerine beylik tam bağımsız oldu. Alaşehir’i kuşatarak teslim aldı. 1337’de Bizans’taki Arnavut isyanının bastırılmasında Bizans’a yardım etti. 1338-1340’ta Karadeniz’e geçerek Kili ve Eflak seferlerine katıldı.

Haçlı Seferi ve İzmir’in Kaybı: Umur Bey’in Ege’de güçlenmesi Latinleri korkuttu. Papa VI. Clement’in çağrısıyla Venedik, Kıbrıs, Ceneviz ve Rodos gemilerinden oluşan Haçlı donanması 1344’te İzmir’i kuşattı. Türk donanması yakıldı, Latinler sahil İzmir’i ele geçirdi. Umur Bey Müslüman İzmir’e çekildi ve mütareke yaptı.

Şehadeti: 1347’de Rodos Şövalyeleri ile anlaşma bozulunca Umur Bey bütün kuvvetleriyle İzmir’e saldırdı. Askerini cesaretlendirmek için ön safta savaşırken şehit düştü. 1348. Kabri Birgi’dedir.

18 yaşından itibaren 21 yılda 26 gazaya katılan Umur Bey 39 yaşında öldü. Enverî onun için şöyle der:
“Onsekiz yaşi ata oldu süvar / Hem yirmi bir yıl itdi kârzâr / Yedi yüz hem kırksekizdi sal / Yaşı otuzdokuz itdi intikâl”

4. Hızır Bey Devri ve Kapitülasyonlar: 1348-1360

Umur Bey’in şehadeti sonrası büyük kardeşi Hızır Bey başa geçti. Umur Bey’in gayreti bu devirde görülmedi. Hızır Bey, Latinlerle 18 Ağustos 1348’de çok ağır şartlar taşıyan bir antlaşma imzalamak zorunda kaldı.

Antlaşma Maddeleri:

1. Aydın ili iskelelerinde alınan gümrük vergisinin yarısı Latinlere bırakılıyordu.
2. Aydınoğulları donanması silahtan tecrit ediliyor, gemiler karaya çekiliyordu.
3. Hristiyan gemileri beylik iskelelerine serbestçe girip çıkabilecekti.
4. Müttefik devletler beylik nezdinde kaza hakkı olan konsolos bulunduracaktı.

Bu antlaşma Aydınoğulları’nın denizdeki faaliyetlerini durdurdu ve beylik güç kaybetti. 1351’de aynı şartlarla Cenevizlilerle de antlaşma imzalandı. Bu kapitülasyonlar bölge ticaretini Venedik ve Ceneviz’in eline geçirdi.

5. İsa Bey Devri ve Osmanlı Hakimiyeti: 1360-1390

Fahreddin lakaplı İsa Bey, Hızır Bey’den sonra hükümdar oldu. Devri sakin geçti. 1371’de Venedik ile antlaşma yenilendi.

Osmanlı ile İlişkiler: İsa Bey, Osmanlılarla dostane ilişkiler kurdu. I. Murad’ın oğulları Yakup ve Bayezid’in sünnet merasimine temsilci gönderdi. Bayezid’in Bursa’daki düğününe hediye yolladı. 1389 Kosova Savaşı’na yardım kuvveti gönderdi.

I. Murad’ın şehit olması sonrası tahta geçen Yıldırım Bayezid, kardeşi Yakup Bey’i katledince Anadolu beylikleri ona cephe aldı. Bayezid 1390’da Alaşehir üzerine yürüdü. Rum şehri olan Alaşehir Osmanlı’ya geçince İsa Bey bağlılığını bildirdi.

Böylece Aydınoğulları toprakları Osmanlı’ya geçti. Hutbe ve sikke Bayezid adına okundu. İsa Bey beyliğin merkezini Ayasuluk’tan Tire’ye taşıdı. Bayezid, İsa Bey’in kızı Hafsa Hatun ile evlendi. İsa Bey Ankara Savaşı’ndan önce öldü.

6. Fetret Devri: Beyliğin Yeniden Canlanması 1402-1426

Ankara Savaşı sonrası Timur, Anadolu beylerine topraklarını iade etti. İsa Bey’in oğlu Musa Bey ve II. Umur Bey Aydın iline döndü. Musa Bey 1403’te ölünce II. Umur Bey başa geçti.

Cüneyd Bey Mücadelesi: İbrahim Bahadır Bey’in oğlu Cüneyd Bey, İzmir Beyiydi. Ayasuluk’u alarak beylik mücadelesi başlattı. Süleyman Çelebi’den yardım aldı. II. Umur Bey 1405’te ölünce Cüneyd Bey tek hakim oldu.

Cüneyd Bey Fetret Devri’nde önce Süleyman Çelebi, sonra Musa Çelebi tarafını tuttu. Çelebi Mehmed birliği sağlayınca 1415’te İzmir’i kuşattı. Cüneyd Bey teslim oldu ve Nigbolu sancakbeyliğine tayin edildi.

Daha sonra Düzmece Mustafa isyanına katıldı. Çelebi Mehmed’in takibiyle Selanik’e kaçtı. Bizans’ta hapsedildi. II. Murad döneminde serbest bırakıldı, Aydın-İli vadedilince taraf değiştirdi. 1422’de tekrar ülkesine döndü.

Yıkılış: Rahat durmayan Cüneyd Bey’in faaliyetleri üzerine II. Murad 1424’te sefer düzenledi. Oğlu Kurt Hasan Akhisar’da yenildi. Cüneyd Bey İpsili Kalesi’ne sığındı. Uzun kuşatma sonrası teslim oldu ve ailesiyle birlikte idam edildi. 1426.

Böylece Aydınoğulları Beyliği kesin olarak sona erdi, Aydın-İli Osmanlı idaresine girdi.

7. Sosyal, Ekonomik ve Kültürel Hayat

Ekonomi: Denizcilik sayesinde zenginleşen beylik, Ege adalarına seferlerden ganimet elde etti. Menderes Nehri üzerinden ipek, zahire, balmumu, palamut, halı ihraç ediliyordu. Ayasuluk’ta İtalyan tüccarların antrepoları vardı. Umur Bey’e ait “jilyati” tarzı paralar ticarette kullanılıyordu.

İmar: Birgi Ulu Cami ve Medresesi 1312, Mehmed Bey Türbesi 1334, Tire’de Süleyman Şah Türbesi 1349, Alihan Medresesi 1354, Ayasuluk’ta İsa Bey Camii 1375 en önemli eserlerdir. İsa Bey Camii mermer işçiliği ve ağaç oymacılığının şaheseridir.

İlim: Mehmed Bey, İbn Melek’ten ders aldı. Adına Kısas-ı Enbiya ve Tezkire-i Evliya tercüme edildi. Umur Bey adına Kelile ve Dimne, Süheyl ü Nevbahar Türkçeye çevrildi. İsa Bey adına Hacı Paşa Şifâü’l-eskâm adlı tıp kitabı yazdı.

8. Ordu ve Donanma

Kara ordusu 70 bin civarındaydı. Donanma ise beyliğin gücünü oluşturuyordu. 1333 Yunanistan seferine 300 gemi katıldı. Kadırga esas harp gemisiydi. Umur Bey’in “Gazi” adlı büyük kadırgası yeşil bayraklıydı. Donanmada savaşçı sınıfına “arab” deniliyordu.

Batı Anadolu beylikleri içinde denizciliği en ileri götüren Aydınoğulları oldu. Denizciliğin yıldızı Umur Bey’le parladı, onunla söndü.

Kaynakça

1. İbn Battuta Seyahatnamesi
2. Enverî, Düsturname
3. Ömer, Mesalikü’l-ebsâr
4. Uzunçarşılı, İ. H. Anadolu Beylikleri
5. Sümer, F. Oğuzlar: Türkmenler