ALPER TUNGA TÜRK MÜ?

Alp Er Tunga: Saka Hükümdarı ve Turan Destanının Kahramanı

Giriş

Alp Er Tunga, M.Ö. VII. yüzyılda yaşamış ve Türk tarihinin en önemli destansı şahsiyetlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Saka hükümdarı olarak Orta Asya’daki Türk boylarını birleştirmiş, Kafkasları aşarak Anadolu, Suriye ve Mısır’a kadar uzanan fetihler gerçekleştirmiştir. Hayatı savaşlarla geçen Alp Er Tunga, uzun süre mücadele ettiği Med hükümdarı Keyhusrev’in davetinde hile ile öldürülmüştür.

Onun adı farklı kaynaklarda farklı biçimlerde geçmektedir:

• Asur kaynaklarında: Maduva
• Herodot’ta: Madyes
• İran ve İslâm kaynaklarında: Efrasyab

Bu çoklu adlandırma, Alp Er Tunga’nın hem Türk hem İran kültüründe derin izler bıraktığını göstermektedir.

Alp Er Tunga’nın Tarihî ve Kültürel İzleri

• Orhun Yazıtları: “Dokuz Oğuzlar” arasında Er Tunga adına yapılan yuğ (ağıt) merasiminden söz edilmektedir.
• Turfan Bezegelik Mabedi: Duvarlarda Alp Er Tunga’nın kanlı tasvirleri yer almaktadır.
• Divanü Lügati’t-Türk (Kaşgarlı Mahmud): Alp Er Tunga’nın İran destanı Şehname’deki Efrasyab ile aynı kişi olduğunu belirtir.
• Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib): Alp Er Tunga’yı “Türk beyleri arasında en iyisi” olarak tanımlar.
• Karahanlılar: Kendilerini Efrasyab soyundan kabul etmişlerdir.
• Cüveyni (Moğol tarihçisi): Uygur hükümdarlarının Efrasyab soyundan geldiğini yazar.
• Şecere-i Terakime: Selçuklu sultanlarının Efrasyab soyundan olduklarını kabul ettiklerini aktarır.
• Mesudî: M.S. VII. yüzyılda Köktürk hakanının Efrasyab soyundan olduğunu belirtir.

Bu bilgiler, Alp Er Tunga efsanesinin Köktürklerden önce Doğu ve Orta Tiyanşan bölgesinde ortaya çıktığını, daha sonra Köktürkler ve Uygurlar arasında yaşatıldığını göstermektedir.

Alp Er Tunga Destanı ve Şehname’deki Yeri

Alp Er Tunga’nın destanı günümüze tam olarak ulaşmamıştır. Ancak çeşitli kaynaklarda onunla ilgili bilgiler ve bir sagu (ağıt) tesbit edilmiştir.

Kutadgu Bilig’de:
“Dünya beyleri arasında en iyileri Türk beyleridir. Bu Türk beyleri arasında adı meşhur ikbali açık olanı Tonga Alp Er idi. O yüksek bilgiye ve çok faziletlere sahip idi. İranlılar ona Efrasiyap derler; bu Efrasiyab akınlar hazırlayıp ülkeler zapt etmiştir.”

Şehname’de:
Alp Er Tunga (Efrasyab), Turan şehzadesi olarak İran’a harp açar. İran padişahını yener ve esir alır. İran’ın kahramanı Zaloğlu Rüstem ile defalarca savaşır. Siyavuş’un Turan’a sığınması ve Efrasyab’ın himayesinde yaşaması, İran-Turan ilişkilerinde önemli bir dönüm noktasıdır. Siyavuş’un oğlu Keyhusrev, İran tahtına oturtulmuş ve Efrasyab ile mücadeleye devam etmiştir. Sonunda Efrasyab, Keyhusrev’in adamları tarafından öldürülmüştür.

Her ne kadar Şehname’de Efrasyab sık sık yenilmiş gibi gösterilse de, 140 yıl yaşadığı rivayet edilen Alp Er Tunga’nın sürekli mücadele etmesi, onun başarısız olmadığını; aksine uzun süre Turan’ın bağımsızlığını koruduğunu göstermektedir.

Alp Er Tunga’nın Tarihî Önemi

Alp Er Tunga, yalnızca bir hükümdar değil, aynı zamanda Türk destan geleneğinin en önemli kahramanlarından biridir. Onun şahsında:

• Türk boylarının birliği,
• Turan-İran mücadelesi,
• Bozkır kültürünün savaşçı ruhu,
• Türk beylerinin fazilet ve bilgeliği,

ön plana çıkmaktadır. Alp Er Tunga’nın hatırası, Türk-İran kültürel etkileşiminin en güçlü sembollerinden biri olarak günümüze kadar ulaşmıştır.

 Kaynakça:

• Kaşgarlı Mahmud. Divanü Lügati’t-Türk. Haz. Besim Atalay. Ankara: TDK Yayınları, 1943.
• Yusuf Has Hacib. Kutadgu Bilig. Haz. Reşit Rahmeti Arat. Ankara: TDK Yayınları, 1947.
• Firdevsî. Şehname. Çev. Necati Lugal. İstanbul: MEB Yayınları, 1975.
• Cüveyni, Alaaddin Ata Melik. Tarih-i Cihangüşa. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.
• Mesudî. Muruc ez-Zeheb. Beyrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1982.
• Golden, Peter B. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1992.
• Durmuş, İlhami. “Alp Er Tunga ve Efrasiyab Meselesi.” Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 12 (2005): 45–68.
• antalyagundemi.com, Ecem Çon. “Alp Er Tunga: Saka Hükümdarı.”

Bu Sayfa Bilgilendirme Amaçlıdır.