ZİBARİ VEYA ZÊBARİ AŞİRETİ

Zîbarî (Zebârî veya Zibarî) Aşireti, Kürt kökenli bir kabile konfederasyonu olup, tarihsel olarak Kuzey Irak Kürdistanı'nın önemli aşiretlerinden biridir. Kökenleri, antik dönemlere dayandırılan aşiret, Mamedî, Mûzurî, Barzanî, Nîrvayî ve Hertoşî gibi diğer köklü Kuzey Irak aşiretleriyle benzer bir geçmişe sahiptir. Şerefhan'ın Şerefname adlı eserinin 88. sayfasında belirtildiği üzere, Zîbarîler İmadiye (Amediye) aşiretleri arasında ikinci en güçlü grup olarak tanımlanır; isimleri, İmadiye vilayetindeki küçük bir ırmağın (Türkiye'de Zap olarak bilinen Zê Irmağı) kıyısında oturmalarından türemiştir. Bu ırmağın Arapça adı "Nehr el-Cûnun" (deli akan nehir) olup, hızlı akışından dolayı bu ismi almıştır. Aşiret, Zap Nehri'nin Büyük Zap kolu üzerinde kurulu Zibar kasabasını merkez edinmiş; bu kasaba, İmadiye ve Zaho çevresindeki Zîbarî Kürtlerinin ana yerleşim alanıdır. Köken rivayetlerine göre, aşiretin ataları Barizan köyü ve Xana Mezin adlı bir handan Zê Irmağı kenarına göç etmiştir; bu göç, aşiretin yerleşik düzene geçişini simgeler. El-Ömerî'nin Mesâlikü'l-Ebsâr adlı eserinde Zîbarîler'in Colemerg (Hakkâri) bölgesinde oturduğu belirtilir; o dönem nüfusları yaklaşık 500 hane olup, Mazincanî aşiretiyle sürtüşme halinde oldukları kaydedilir. Bu bilgiler, aşiretin 13.-14. yüzyıllarda Mezopotamya'nın dağlık bölgelerinde yayıldığını gösterir.

Tarihsel serüveni, Osmanlı İmparatorluğu'nun Kürt aşiret politikalarıyla yakından ilişkilidir. Bilinen ilk reislerinden İbrahim bin Emir Muhammed el-Zebârî (lakabı Xişme, yani bela/afet), aşiretin 16. yüzyıldaki liderliğini simgeler. Osmanlı döneminde Zîbarîler, İmadiye sancağında özerk bir yapı sergilemiş; 19. yüzyılda Hamidiye Alayları'na katılmış ve sınır güvenliğinde rol oynamıştır. Aşiret, Barzanî koluyla ün kazanmış; Barzanî ailesi, Zîbarî'nin bir alt kolu olup, 20. yüzyıl Kürt milliyetçiliğinin öncüsü Mustafa Barzanî gibi figürler çıkarmıştır. 1920'lerde İngiliz Mandası döneminde aşiret, Irak monarşisine karşı isyanlara karışmış; 1960'larda Irak hükümetine karşı Peşmerge hareketinde aktif olmuştur. Saddam Hüseyin dönemi (1979-2003) zulümleri, özellikle Anfal Kampanyası (1986-1989) sırasında Zîbarî köylerinin (örneğin Askar ve Balisan) kimyasal silahlarla hedef alınması, aşiretin büyük kayıplar vermesine yol açmıştır. Bu süreçte aşiret, Asurî (Assyrian) topluluklarla toprak anlaşmazlıkları yaşamış; örneğin 1963'te Zîbarî klanı, Cham Rabatkeh köyünden 13,5 dönüm araziyi işgal etmiş, 1991'de ise Qarawola, Yousif Ava ve Shwadin gibi Asurî köylerini ele geçirmiştir. Bu anlaşmazlıklar, etnik gerilimleri artırmış ve Birleşmiş Milletler'e şikayet edilmiştir. Günümüzde Zîbarîler, Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nde (IKBY) etkili olup, Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) içinde temsil edilirler; tahmini nüfusları 50.000-100.000 arasında değişmekte, Dohuk, Erbil ve Zaho çevresinde yoğunlaşmaktadırlar.

Aşiret, Sünnî İslam'ın Şafiî mezhebine mensup olup, Kurmancî lehçesi konuşur; geleneksel olarak tarım, hayvancılık ve sınır ticaretiyle geçinir. Zîbarîler, Kürt aşiretçilik geleneğinin bir örneği olarak, liderlik ve aile bağlarıyla örgütlenmiş bir yapı sergiler; Barzanî koluyla milliyetçi hareketlerde öncü rol oynamışlardır. Önemli şahsiyetleri arasında şu isimler öne çıkar:

1. Abdullah bin Mustafa bin Hasan el-Zebârî: 12. yüzyıl başlarında Halep'te vefat eden şair ve edebiyatçı. Şeyh Muhammed bin el-Şeyh Muhammed bin Nizâmeddin el-Kayserî'ye yazdığı şiirle tanınır: "Le umruk el-Dünya li-ebnevha zuhrun / Vela kinha daül fenai biha el-Husnu / Kemarete Ekdarin emaden kurbetin / Habalete Atamin biha yeksibu el-Vezra / Fetebdu bilezat ve Ayşun muzaherefu / Ve ma indaha illa el-Hadiatü ve el-Makru" (Türkçesi: Ömrüne yemin olsun ki bu dünya insanlar için kalıcı değil / Dolayısıyla yokoluş hastalığıyla üzüntülerin / Kararda ve dertlerin kaymak yeridir / Günahların ipidir o halat ile günah kazanma / Lezzetleri ve saçma hayatları gösterir / Ancak dünyanın yanında dalavere ve hileler vardır). Ayrıca H. 1105 (M. 1694) yılında büyük bilgin Ahmet Efendi'yi Kurban Bayramı vesilesiyle bir kasideyle tebrik etmiştir.
2. Pîr Recep Hasan el-Zebârî: İlim ve takvada ün kazanmış bir figür. Fransa'nın Mısır'ı işgal teşebbüsü sırasında Kürt mücahitlerle Mısır'a gitmiş; Başbakan Yusuf Paşa'nın ikramıyla karşılanmış, savaştan sonra ülkesine dönmüştür. H. 1217 (M. 1802) yılında Bağdat Valisi Ali Paşa'nın bayrağı altında Sencar Savaşı'na katılmıştır.

Ek olarak, modern dönemde Hoshyar Zebârî (eski Irak Dışişleri Bakanı ve IKBY yetkilisi), Ridwan Zebârî (göçmenlik ve mücadele hikayesiyle tanınan) ve Karwan Zebârî gibi isimler aşiretin diplomatik ve siyasi etkisini temsil eder. Hoshyar Zebârî, Barzanî ailesinin akrabası olup, IKBY'nin bağımsızlık çabalarında rol oynamıştır. Aşiret, 20. yüzyıl Kürt milliyetçiliğinde Barzanî koluyla ön plana çıkmış; Mustafa Barzanî'nin liderliği altında Irak hükümetine karşı mücadele etmiştir. Gelecek araştırmalar, aşiretin Asurîlerle ilişkilerini ve genetik kökenlerini aydınlatabilir.

Kaynakça

• Şerefhan. (1597). Şerefname. (Türkçe çeviri: M. Emin Bozarslan, 1975). İstanbul: Hasat Yayınları. Erişim: https://www.scribd.com/document/936805121/Altan-Tan-Turabiden-Berriye-Ye-Nubihar-Yay%C4%B1nlar%C4%B1 (Not: Şerefname alıntısı için genel referans).
• El-Ömerî. (1340). Mesâlikü'l-Ebsâr. (Türkçe çeviri: A. H. Özbek, 2003). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Van Bruinessen, Martin. (2002). "Kurds, States, and Tribes." The Cambridge History of the Kurds. Cambridge University Press. Erişim: https://www.cambridge.org/core/books/cambridge-history-of-the-kurds/tribes-and-their-changing-role-in-kurdish-politics-and-society/D304FFD66A4BDA0833D37A43E7595542 .
• "Kurdish Tribes." (Tarihsiz). Encyclopædia Iranica. Erişim: https://www.iranicaonline.org/articles/kurdish-tribes .
• "The Kurdification of Northern Iraq (Assyria)." (2025). Newsweek. Erişim: https://www.newsweek.com/kurdification-northern-iraq-assyria-opinion-2045964 .
• "Kurdish Tribes." (Tarihsiz). Wikipedia. Erişim: https://en.wikipedia.org/wiki/Kurdish_tribes .
• "Dîroka Hoza Zîbarî ya Kurdî (History of the Kurdish Zebari Clan)." (Tarihsiz). YouTube Videosu. Erişim: https://www.youtube.com/watch?v=i8fMXuQj6cY .
• "Zebari Tribe." (Tarihsiz). Kurdistan Memory Programme. Erişim: https://kurdistanmemoryprogramme.com/index/zebari-tribe .
• "Iraq: Kurdish Tribes Stealing Assyrian Christian Lands." (2019). Archons. Erişim: https://archons.org/persecution/iraq-kurdish-tribes-stealing-assyrian-christian-lands .
• "The Lost Book of the History of Kurdistan." (2025). The Kurdish Center for Studies. Erişim: https://nlka.net/eng/the-lost-book-of-the-history-of-kurdistan .
• "Kurdish Families." (Tarihsiz). Encyclopedia.com. Erişim: https://www.encyclopedia.com/reference/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/kurdish-families .
• "Land Reform and Kurdish Nationalism in Postcolonial Iraq." (2022). LSE Research Online. Erişim: https://eprints.lse.ac.uk/114977/1/31.2.Degli_Esposti.Copyedited.pdf .
• "KURDISTAN THE KURDS." (Tarihsiz). Bibliothèque Numérique Kurde. Erişim: https://bnk.institutkurde.org/images/pdf/DKG4TWLEM6.pdf .

 

SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR. İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.

BU ÇALIŞMA TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR