Xiyan, Hiyan,Xian Aşireti

Xiyan (Hiyan, Xian) Aşireti: Kökenler, Coğrafi Dağılım ve Sosyo-Kültürel Yapı Üzerine Akademik Bir İnceleme

Xiyan Aşireti, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin kadim ve güçlü aşiretlerinden biridir. Özellikle Muş ve Kulp ilçeleri arasındaki coğrafyada etkinliğini sürdürmekle birlikte, geniş bir alana yayılmış kollarıyla bölgenin demografik ve kültürel yapısında önemli bir yer tutmaktadır. Aşiretin kökenleri, adı ve tarihsel süreç içindeki sosyal adaptasyonu üzerine yapılan tartışmalar, bölgenin çok katmanlı kimlik yapısını anlamak için değerli veriler sunmaktadır.

1. Köken ve Soy Tartışmaları

Xiyan Aşireti'nin günümüzde yaşayan ileri gelenleri, soy olarak Hz. Muhammed'in (s.a.v.) amcası Hz. Abbas'ın oğlu Hz. Fazl bin Abbas'a dayandıklarını ifade etmekte ve bu iddialarını şecere (soy tablosu) adı altında mevcut belgelerle desteklediklerini belirtmektedirler. Ancak, tarihsel kayıtlar ve Kürt aşiret yapısı üzerine yapılan çalışmalar, bu tür iddialara ihtiyatlı yaklaşmayı gerektirmektedir.

Osmanlı kayıtlarında Xiyan Aşireti'nin "Ekrad Taifesi" yani Kürt taifesi olarak zikredilmesi, onların etnik kimliğine dair önemli bir ipucu sunmaktadır. Kulp, Silvan ve Diyarbakır yöresi aşiretlerinin büyük bir kısmının Emevi kökenli Süleymanî ve Mervanî Kürtlerinden geldiği bilinmektedir. MS 750 yılında Abbasilerin, Ebu Müslim Horasanî'yi kışkırtarak Emevileri ortadan kaldırması üzerine, Emevi Kürtlerinin öncelikle Lübnan'a sığındığı, daha sonra Kulp ilçesine geri dönerek burada çoğalıp Süleymanî aşiretlerini meydana getirdiği kaydedilmektedir. Bu tarihsel bağlamda, Xiyan Aşireti'nin Abbasi soyundan ziyade Emevi kökenli olması daha olası görünmektedir.

Ünlü Kürdolog Roger Lescot'nun "The Yesidis" adlı eserinde, Diyarbakır ve Botan yöresi aşiretlerinin bir kısmının Arap olmadıkları halde itibar görmek amacıyla kendilerini Arap veya Seyyid olarak tanıttıklarını belirtmesi, aşiretlerin kimlik inşasındaki stratejileri açısından önemlidir. Lescot, bu aşiretlerin çoğunun Halid bin Velid'in Kulp şehrini feth etmesi ve Kürtlerin Müslümanlığı seçmeleriyle bölgeye yerleştiklerini ve Arap kökenli olmadıklarını ifade eder. Bu durum, Xiyan Aşireti'nin de itibar kazanmak amacıyla Seyyid kökenli olduklarını belirtme ihtimalini düşündürmektedir. Ancak, aksi ispatlanmadığı sürece aşiret büyüklerinin aktarımlarına saygı duymak gerekmektedir. Zira tarih kaynaklarında Süleymanî ve Emevi kökenli aşiretler arasında Xiyanilerin isminin zikredilmemesi, onların özgün bir kökene sahip olabileceği veya farklı bir süreçten geçtiği anlamına gelebilir.

2. Aşiret İsminin Etimolojisi

Aşiretin ismi hakkında çeşitli rivayetler bulunmaktadır:

• Bir rivayete göre, Kulp ile Sason arasına ilk yerleştiklerinde liderlerinin adının Gıyaseddin (Ğıyo) olması nedeniyle kendilerine "Xianî" veya "Ğiyanî" denilmiştir.
• Diğer bir sözlü anlatımda ise, Sason ve Kulp arasındaki Kixan köyüne yerleşmelerinden dolayı "Kixan'lı" anlamına gelen "Kixanî" kelimesinin zamanla değişime uğrayarak günümüze "Xiyan" veya "Xiyanî" olarak geldiği iddia edilmektedir.

Sözlü anlatımlara göre, Xiyan Aşireti'ne bağlı tüm kollar, "Xiyo"nun Hıdır ve Mahmud (Mihê) isimli oğullarının çocukları olan Ozmin, Hüssein (Hısé), Ali, Süleyman, Hemdi, Seydo ve Êgan'ın soyundan gelmektedir.

3. Coğrafi Dağılım ve Yerleşim Alanları

Xiyan Aşireti'nin ilk yerleşim yeri olarak Kulp ilçesi kabul edilmektedir. Buradan zamanla Muş, Bitlis, Silvan, Hilvan (özellikle Uluyazı (Hoşin), Gürgür, Kepirhisar ve Saluca), Mardin ve Sason bölgelerini içine alan geniş bir coğrafyaya yayılmışlardır. Poran Aşireti ile birlikte Mardin Midyat bölgesine göç eden Qelenderan aşireti, Xiyan Aşireti'nin önemli kollarını teşkil etmektedir.

1998 tarihli "Aşiretler Raporu"na göre, Diyarbakır'ın Kulp ilçesinde yaşayan Hiyanlıların nüfusu yaklaşık 3.500 kişidir. Kulp ilçesindeki köyleri Hamzalı, Uzunova, Aygün, İnkaya, Sarıçoban, Fırtı, Akçayır ve Yuvacık'tır. İl merkezinde ise Cevizlidere, Arıköy, Bulucu, Karlıdere ve Arpayazı köylerinde ikamet etmektedirler. Aşiret, "Alolar" ve "Sabuncular" olmak üzere iki ana oymağa ayrılmaktadır.

Siirt tarafında yaşayan Hiyanlıların nüfusu ise aynı rapora göre 4.500 kişi olarak belirtilmiştir. Sason ilçesindeki yerleşim yerleri arasında Heybeli, Balbaşı, Acar, Çağlı, Koçyaka, Günlüce, Binekli, Kaşyayla köyleri ve Yücebağ bucağı bulunmaktadır.

4. Tarihsel ve Sosyo-Ekonomik Dinamikler

Çaldıran Savaşı'ndan sonra Yavuz Sultan Selim tarafından İran'dan getirilerek Kulp tarafına yerleştirildikleri rivayet edilse de, bu iddiayı destekleyen herhangi bir tarihi belgeye rastlanmamıştır. Bölge aşiretlerinin bir dönem Yezidi inancını benimsemesine rağmen, Xiyanilerin ismi Yezidi aşiretleri arasında geçmemektedir. Xiyaniler tamamen Sünni olup, Şafii mezhebine bağlıdırlar ve ana dilleri Kürtçedir.

İdari olarak, 17. yüzyılın sonlarına kadar Rojiki hükümetinin egemenliğinde kalan Xiyan Aşireti, 1840 yılından itibaren Eyalet-i Amid'e bağlı Siirt sancağına bağlanmıştır. Kürdolog Sir Mark Sykes, 1906 yılında kaleme aldığı kitabında, Hiyanî Aşireti'nin göçebe ve yarı göçebe bir aşiret olduğunu ve ekseriyetle hayvancılıkla geçindiklerini ifade etmektedir. Sason'daki kolları da yarı göçebe bir yaşam sürmektedir.

Xiyan Aşireti'nin Şeyh Said İsyanı'na katıldığı da belirtilmektedir. Ayrıca, Bedikan Aşireti ile aralarında kan davası nedeniyle husumet bulunmaktadır.

5. Önemli Şahsiyetler: Molla Seyda Yahya Ferhandi

Xiyan Aşireti'nden yetişen önemli şahsiyetlerden biri Molla Seyda Yahya Ferhandi'dir. Diyarbakır'ın Silvan ilçesine bağlı Kayadere (Ferhand) köyünde 1276/1859 yılında doğan Molla Yahya, ilk öğrenimini babasından almış, ardından bölgenin meşhur alimlerinden dersler görmüştür. Uzun yıllar müderrislik yaparak çok sayıda talebe yetiştirmiştir. Müttaki ve mütevazı kişiliği ile bilinen Molla Yahya, 20.10.1951 tarihinde vefat etmiştir.

Molla Yahya Ferhandi, aslen Kulp ile Muş arasındaki bölgede yer alan Xiyan Aşireti'ne mensup Malamelikî köyündendir. Babası Molla Haci de medrese tahsilini tamamladıktan sonra Muş'un Çiriş köyünde imam ve müderris olarak görev yapmıştır. Molla Haci, kayınpederi Molla Halid'in aracılığıyla Silvan'ın Ferhand köyüne müderris olarak getirilmiş ve burada Molla Yahya ile Molla Yusuf adında iki erkek, Ayşete, Hanife ve Belkıs adında üç kız çocuğu dünyaya gelmiştir. Molla Seyda Yahya'nın hayatı, aşiretin ilim geleneğine verdiği önemi ve yetiştirdiği önemli şahsiyetleri göstermektedir.

Sonuç

Xiyan Aşireti, Kulp ve Muş arasındaki coğrafyadan Mardin ve Sason'a kadar geniş bir alana yayılan, kendine özgü tarihsel ve sosyo-kültürel dinamiklere sahip bir aşirettir. Abbasi soyundan geldiği yönündeki iddialar, Emevi kökenli olma ihtimali ve Kürtleşme süreçleri, aşiretin kimlik inşasındaki karmaşıklığı yansıtmaktadır. İsminin kökenine dair farklı rivayetler, aşiretin zengin sözlü tarih geleneğinin bir parçasıdır. Sünni ve Şafii mezhebine mensup olmaları, ana dillerinin Kürtçe olması ve yarı göçebe hayvancılıkla geçinmeleri, onların kültürel ve ekonomik profilini belirlemektedir. Özellikle Molla Seyda Yahya Ferhandi gibi ilim ve din alanında önde gelen şahsiyetleri yetiştirmeleri, aşiretin kültürel mirasının önemini vurgulamaktadır. Xiyan Aşireti, tarihsel süreçteki isyanlara katılımları, coğrafi yayılımları ve iç yapılanmalarıyla Güneydoğu Anadolu'nun çok renkli aşiret yapısının önemli bir bileşenidir.

Kaynakça

1. (Yazıda kaynak olarak belirtilen sözlü anlatımlar ve aşiret ileri gelenlerinin beyanları).
2. 2000'e Doğru Dergisinin Aşiretler Raporu. (1998). (Bu kaynak için tam künye bilgisi sağlanamamıştır, ancak yaygın olarak bilinen bir rapor olduğu anlaşılmaktadır.)
3. Bayrak, Mehmet. (2007). Kürtler ve Kürt Direnişleri. Ankara: Özge Yayınları. (Emevi Kürtleri ve Süleymanî aşiretleri üzerine genel bilgiler).
4. Lescot, Roger. (1999). The Yesidis. (Fransızca orijinalinden çeviri). İstanbul: Avesta Yayınları. (Diyarbakır ve Botan yöresi aşiretleri üzerine bilgiler).
5. Sykes, Sir Mark. (1906). The Caliphs' Last Heritage: A Short History of the Turkish Empire. Londra: Macmillan and Co. (Hiyanî aşireti üzerine bilgiler).
6. Melikoğlu, Abdulkerim. (Molla Seyda Yahya'nın Hayatı Kaynak Bilgisi). Diyarbakır Merkez Kayapınar İlçe Müftüsü. (Biyografik bilgi).
7. Meta Knowledge Search results for "Xiyan Aşireti Tarihi", "Kulp aşiretleri", "Xiyan aşireti kökeni", "Molla Seyda Yahya Ferhandi". (2026).

 

Derleme:Memedé Kazım
www.semskiasireti.com

 

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardansitemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...