XERZAN,GARZAN, XERZİ VEYA ĞARZAN AŞİRETİ

Xerzan (Garzan) Aşiretinin Tarihsel Serüveni ve Coğrafi Yayılımı

Xerzan (Garzan) aşireti, kökenlerini Arap Yarımadası'na dayandıran ve Abbasiler döneminde İslamiyet'in yayılmasıyla Irak'ın güneyinden, özellikle Basra bölgesinden Anadolu'ya göç ettiği rivayet edilen köklü bir aşirettir. 10. yüzyılda Beni Bekir, Gays, Beni Bidri, Beni Tahkrip ve Beni Tamim gibi Arap asıllı aşiretlerle birlikte Kürdistan coğrafyasına yayıldıkları kabul edilmektedir. Aşiretin adı, Sason civarına yerleşen İbn Kharzi (Sofi Ğerzi) adlı zatın adından gelmektedir. Aşiretin yerleştiği bu bölgeye Ğarzan veya Xerzan denilmiş, aşiret de ismini bu şahsiyetten almıştır.

Yayılım Alanları ve Günümüzdeki Durumu

Günümüzde Türkiye'nin büyük şehirlerine dağılmış olsalar da, Xerzan aşireti üyeleri geleneksel olarak Batman, Siirt, Bitlis (Sason, Mutki, Norşin/Güroymak, Ahlat, Tatvan), Muş (Bulanık, Malazgirt, Hasköy, Til), Kurtalan, Kozluk, Eruh, Diyarbakır (Bismil, Silvan, Çınar), Suruç, Şanlıurfa ve az sayıda Van ve Ağrı ilçelerinde yaşamaktadırlar. Aşiretin nüfusunun 500.000 ila 600.000 arasında olduğu tahmin edilmekte ve Türkiye'nin en büyük aşiretlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Kabile Yapısı ve Soy Bağları

Xerzan aşireti, Sofi Kharzi'nin çocukları Bilal (Beleki), Musa (Musi) ve Sarım Bey'in (Sarmi) soyundan gelen önemli kollarla büyüyerek yayılmıştır. Bu ana kolların yanı sıra Zedoyi, Celloyi (veya Cellali, ancak diğer Celali aşiretleri ile karıştırılmamalıdır), Ezzebo, Bayram, Dağani Pesnuni, Kendoyi, Keko, Dağani gibi birçok alt kabile de aşiretin yapısını oluşturmaktadır. Muhammed Emin Zeki Beg'in 1931 tarihli "Kürd ve Kurdistan Tarihi" adlı eserinde, aşiretin bazı kollarının (Zekermi, Musi, Sarmi, Celali, Xezali) Diyarbakır ile Bitlis arasındaki coğrafyada belirli sayıda aile ile yaşadığı belirtilmiştir.

Dil ve Mezhep Durumu

Osmanlı kayıtlarında Garzan bölgesinin "Erzen-i Arap" olarak geçmesi, burada Arap asıllı aşiretlerin varlığını doğrulamaktadır. Aşiretin bir kısmı hala ana dilleri olan Arapçayı korurken, bir kısmı ise Mervani Kürt Devleti'nin bölgeye hakim olması ve Mervani sarayında Kürtçe kullanımının yaygınlaşmasıyla Kürtleşmiştir. Hem Kürtçe hem de Arapça konuşan Garzanlılar, kendilerini Hazreti Hüseyin'in soyundan gelen seyyidler olarak tanımlamakta ve bu şanla övünmektedirler.

Tarihsel Dönemeçler ve Siyasi İlişkiler

Mezopotamya'daki yaşamlarında Sason ve Garzan'da yerleşmelerine rağmen, uzun yıllar Melikan Beyliği'nin hakim olduğu Hasankeyf beyliğine bağlı olarak yaşamışlardır. Ancak Şerefname'de Hasankeyf aşiretleri arasında Garzan aşiretinden bahsedilmemesi, Hasankeyf Kalesi içindeki aşiretlerle iç içe bir yaşam sürmedikleri ihtimalini düşündürmektedir.

Cumhuriyet öncesinde Sason ve yöresinin hakimi Garzan Beyleri olmuştur. Merkezi Zok'ta bulunan ve dili Arapça olan bu aşiret, Kurtalan'dan Muş'a kadar uzanan bölgede önemli bir güç haline gelmiştir. Garzan Beyliği, Safeviler ve Akkoyunluların egemenliği altında kalmış, Çaldıran Savaşı'ndan sonra ise Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Moğol ve Timur Dönemindeki Direnişler

İbn-i Esir Tarihi'ne göre, 1241 yılında Moğolların Celaleddin Harzemşah'ı yenerek Diyarbakır, Siirt ve Hasankeyf Kürtleri üzerine yürüdüklerinde, Garzan Beyleri, Meyafarkin ve Siirt halkı ile büyük bir direniş göstermişlerdir. Moğollar, halkın teslim olmasından sonra verdikleri sözü tutmayarak büyük katliamlar yapmış, özellikle Garzan Beyliği'nde önemli kayıplara neden olmuşlardır. Ancak Kureyşan Kürt aşiretinin desteğiyle toparlanan aşiretler, Tatarları (Moğolları) bölgeden çıkarmayı başarmışlardır.

1394 yılında Timur'un bölgede yaptığı katliamlar üzerine Erzen (Garzan) Beyleri, Erbil Emiri Emir Ali, Cizre Hakimi İzeddin El Kurdi, Hasankeyf Hakimi Emir Süleyman, Mardin Hakimi Emir Tahirüddin ile Musul ve Garzan Aşireti büyükleri, Timur'un karargahına giderek bağlılıklarını bildirmiş ve muhtemel bir katliamı önlemişlerdir.

Hamidiye Alayları ve Sürgünler

Yakın tarihte, Şeyh Ubeydullah Hareketi sonrasında Garzan aşiretinden Hacı Fettah Paşa, biraderleri Hamid Bey ve Emin Bey, Hacı Fettah Bey'in oğlu Seyfettin Bey, Hacı Maruf oğlu Muhammed ve Cündi oğlu Hamo gibi birçok aşiret mensubu, Abidin Paşa ve Mardin Sancağı İdare Meclisi tarafından Çankırı, Bursa, Balıkesir, Muğla, Kütahya, Manisa ve diğer batı illerine sürgün edilmiştir. Bu sürgünler, Sason İsyanı (1894-1940) olarak bilinen olaylar dizisiyle de ilişkilidir ve aşiretin birçok üyesi batı illerine yerleşmek zorunda kalmıştır.

Xerzan Aşireti'ne Bağlı Kollar ve Yerleşim Yerleri

Xerzan aşireti, kendi içinde Bidri, Şigo, Celali, Dağani Pesnuni, Ezzebo, Bahtiyari, Malaşaraf, Halilan, Mala Ağe, Mala Aliyo, Kendo, Şarro, Koram, Mala Ali Beyt Seydo, Zedo, Bekreni, Pencinaran, Misehre ve Hamzuwat gibi birçok büyük aşireti barındırmaktadır. Bu kollardan bazıları, Muş ve Sason ilçelerindeki köylerde (Bidri aşireti) veya Şanlıurfa merkez ve çevre köylerde (Misehre aşireti) yoğunlaşmıştır. Özellikle Batman'ın Kozluk ilçesinde bulunan Mala Ağe aşireti, bölgenin en büyüklerinden biri olup, Cevizli (Daregözin) başta olmak üzere yaklaşık 20 köyde ve Türkiye'nin büyük metropollerinde yayılış göstermektedir.

Kaynakça

• Memedé Kazım, "Gays Aşireti" ve "Xerzan veya Xerzi Aşireti Hakkında Gerçekten de Çok Değerli Bulduğumuz Adnan Kozluklu'ya Ait Kıymetli Bilgileri Sizlerle Paylaşıyoruz" (Kaynak Metin)
• "Xerzan Aşireti Kısa Tarihi", "Xerzan Aşireti Tarihi", "Xerzan Aşireti Tarihi", "Xerzan Aşiretinin Batman Kozluk'taki Bazı Köyleri", "Xerzan Aşiretine Bağlı Bidri Aşiretinin Muş ve Batman Sason İlçesindeki Köyleri", "Xerzan Aşiretine Bağlı Merkezi Şanlıurfa'da Olan Misehre Aşiretinin Bazı Köyleri", "Xerzan Aşiretine Bağlı Bazı Büyük Aşiretler", "Xerzan Aşiretinin Sarmi Koluna Bağlı Kozluk Cevizli (Daregözin) Köyündeki Ailelerin Genel Bilgileri Beyt Şemdinet Aşireti", "Xerzan Aşireti Sarmi Köylerinden Daregözin Köyündeki Ailelerin Bilgileri Beyt Seydê Aşireti", "Xerzan Aşireti Sarmi Köylerinden Kozluk Daregözin Köyündeki Ailelerin Bilgileri Beyt İzro Aşireti", "Xerzan Aşireti Sarmi Köylerinden Kozluk Daregözin Köyündeki Ailelerin Bilgileri Beyt Şerifat Aşireti", "Xerzan Aşireti Sarmi Köylerinden Kozluk Daregözin Köyü Ailelerinin Bilgileri Beyt Haldal Aşireti", "Xerzan Aşireti Sarmi Köylerinden Kozluk Daregözin Köyündeki Ailelerin Bilgileri Beyt Nasö Aşireti (Mala Nasö)", "Xerzan Aşireti Sarmi Köylerinden Kozluk Daregözin Köyü Ailelerinin Bilgileri Beyt Rıbo Aşireti", "Xerzan Aşireti Aşiretlerinden Olan ve Batman Kozluk İlçesinin En Büyük Aşiretlerinden Olan Mala Ağe Aşireti Tarihi Hakkında Bazı Bilgiler", "Xerzan Aşireti Aşiretlerinden Olan ve Batman Kozluk İlçesinin En Büyük Aşiretlerinden Olan Mala Ağe Aşireti Tarihi Hakkında Bazı Bilgiler Male Ağe (Amar Ağa) Aşiretinin Yerleşim Yerlerine Gelince:", "Xerzan Aşireti Aşiretlerinden Olan ve Batman Kozluk İlçesinin En Büyük Aşiretlerinden Olan Mala Ağe Aşireti Tarihi Hakkında Bazı Bilgiler Male Ağe (Amar Ağa) Aşiretinin Soy İsimleri İse Şöyle", "Xerzan Aşiretimizin Seyyid Mus (Musi) Koluna Bağlı Sason'da İkamet Eden Keko Aşiretine Bağlı Bazı Köylerin İsimleri" (Adnan Kozluklu'ya Ait Bilgiler, www.semskiasireti.com üzerinden derleme).
• Osmanlı Arşivleri veya ilgili tarih araştırmaları (Hamidiye Alayları'nın yapısı ve aşiretlerin rolü hakkında detaylı bilgi için ek kaynaklar gereklidir, ancak metin içinde yeterli bilgi bulunmadığından genel bir referans olarak belirtilmiştir).
• Feyyad Hamza, (Kitabının Tam Adı ve Yayın Bilgileri Gerekli) (Gays aşiretinin Yemen ve Kahtani kökenleri hakkında bilgi için).

                                                                                                         FOTOĞRAF TEMSİLİDİR

..

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır