Lütfen Kopyalamayınız. Bu içerik telif haklarıyla korunmaktadır. Yalnızca bu sayfadan okuyunuz ve içeriği Sosyal Medyanızda paylaşınız.

XALECAN, XELECAN AŞİRETİ

Xelecan (Xalecan veya Xelacan) Aşireti, Kürt aşiret konfederasyonları içinde, özellikle Mardin ve çevresindeki sosyal-siyasi yapıda önemli bir rol oynayan bir gruptur. Kökenleri, tarihsel olarak Muş ve Ağrı bölgelerindeki Hasenan (Hesenan veya Hasenanlı) aşiretine dayandırılmaktadır. Bazı kaynaklara göre, Xelecanlar, Hasenan aşiretinin bir kolu olup, aralarındaki kan davası nedeniyle bu bölgelerden ayrılarak Mardin'in Kızıltepe mıntıkasına göç etmişlerdir. Bu göç, 19. yüzyıl Osmanlı-Rus savaşları ve sosyo-ekonomik baskılarla ilişkilendirilmekte olup, aşiretin orijinal yerleşim alanlarından (örneğin Muş'un Bulanık ilçesindeki Kareci köyü) kopuşunu açıklamaktadır. Kareci köyü ile Xalecan ismi arasındaki fonetik benzerlik, bu bağlantıyı pekiştiren unsurlardan biri olarak yorumlanmıştır. Aşiretin bölgeye ilk gelişinde göçebe (koçer) bir yaşam tarzı benimsediği ve Yezîdî Dinaili (Dinaili) aşiretinin topraklarına yerleştiği belirtilir; daha sonra Dinailileri batıya sürerek hakimiyetlerini genişletmişlerdir. Rivayetlere göre, aşiretin kurucu figürleri Hasan, Temir, Amer ve Hacı Derbas'ın kardeşler olduğu ileri sürülse de, bu bilgilerin doğruluğu tartışmalıdır ve daha çok sözlü tarih geleneğine dayanmaktadır.

Başka bir rivayete göre, Xelecan aşireti ile Kikan (Kikan veya Kikak) aşireti, yüzyıllar öncesinde tek bir aşiret olarak varlık göstermiş; zamanla ayrılmışlardır. Kızıltepe'nin batısındaki Zergan (Zirgan) Çayı, bu iki aşiretin sınırını belirleyen doğal bir engel olarak işlev görmüştür. Her iki aşiret de 1920'li yıllara kadar çadırlarda göçebe bir hayat sürmüş, hayvancılıkla uğraşmış ve yetiştirdikleri ürünleri Deir ez-Zor tüccarlarına satmıştır. Özellikle cins at yetiştiriciliğinde usta oldukları bilinen Xelecanlar, Cidrani, Seglavi, Besri, Hemdani Uskan ve Cibarak gibi meşhur at ırklarını üretmiş; bu atlar hakkında halk arasında çeşitli efsaneler anlatılmıştır. Aşiret mensupları Sünnî İslam'a (Şafiî mezhebi) mensup olup, Kurmancî (Kuzey Kürtçesi) lehçesi konuşmaktadırlar. 20. yüzyıl başlarında, Kürt tarihçisi Muhammed Emin Zeki Beg ve İngiliz general-oryantalist Sir Mark Sykes'ın kayıtlarında, aşiretin 1906 itibarıyla yaklaşık 700 haneden oluştuğu ve yarı göçebe bir yaşam sürdüğü belirtilir; daha sonraki dönemde yerleşik hayata geçmişlerdir. Bu geçiş, Osmanlı iskân politikaları ve Cumhuriyet dönemi modernizasyon çabalarıyla hız kazanmıştır.

Xelecan aşireti, dört ana kabileye ayrılır: Amerakan, Temerekan, Hasenekan ve Derbasi. Bu alt kollar, aşiretin iç organizasyonunu ve liderlik yapılarını yansıtır:

  1. Amerakan: Muş bölgesinden göç ettikleri rivayet edilen bu kolun geçmişteki lideri Abdiyé Mihé'dir. Köyleri arasında Til Ack, Dığé, Çeltük, Yengiko, Gırbel, Cumık, Xarabreş, Ammo Arban, Duhel ve Oda yer alır.
  2. Temerekan: Mala Musa ailesinin mensup olduğu bu kol, eskiden tüm Xelecan aşiretinin ağalığını üstlenmiştir. Erzurum'un Hınıs kazasından geldikleri belirtilen aile, Evdılname ve Rezzık köylerinde ikamet eder. Milli aşireti reisi İbrahim Paşa'nın, bu aileden Ahmedi Musa'yı öldürttüğü rivayet edilir. Mala Musa'dan önce liderlik, Arap Cuburi aşiretine mensup Sarohan (Mala Hallac) ailesindeydi. Köyleri: Derka İsmail Ağa, Rezzık, Kara Kulak, Hıddedi, Zedi, Evdilimam, Dukuk (Xalecan), Mede, Mustafa Milik, Ebu Katar, Kefertut ve İbrahimiye.
  3. Hasenekan: Muş yöresindeki Hasenan aşiretinden geldikleri kabul edilen bu kolun liderleri Héşeri köyünde oturur. Mala Davo gibi önemli aileler bu kola mensuptur ve siyaset alanında temsil edilmişlerdir. Köyleri: Héşeri, Mellesok, Xırbé Belek, Xırbé Belek 2, Şeffelor, Tırnişir, Mehéna ve Duhel 1.
  4. Derbasi (Heci Derbas): Aşiretin ilk lideri olarak kabul edilen Heci Derbas, Ağrı'nın Tutak ilçesinden gelmiştir. Oğulları Hasan, Hemed (Muhammed) ve Hüseyin'dir. Derbasilerden İbrahimé Kado, 1911'de yüzbaşı rütbesi almış; dedesi Hasan'ın Araplarla mera kavgasında öldürüldüğü anlatılır. Köyleri: Bektaşi, Sınnara, Cirdo’i, Meşkoka Pıçuk, Ali Dızık, Kur’un Cı’oşi ve Meşkoka Mezın.

Aşiretin Türkiye'deki köyleri, Mardin'in Kızıltepe ve çevresinde yoğunlaşmıştır: Qur’uné, Eledizké, Mala Êliké, Xanıké, Tavo, Çirdoi, Meşkoka Pıçuk, Meşkoka Mezın, Sınnara, Kaynun, Demıra, Tı Edes, Bektaşi, Gırbelle, Héşeri, Xırabreş, Cumıke, Tıl’ecke, Emmo Erban, Errade, Cırnıké, Duhel, Duruké, Hıddade, Zed, Ebuquter, Tehkoka Mezın, Tehkoka Pıçuk, Mustafa Milik, Heyto, Medékermıraşa, Tıl Zéerin, Tolık, Dahşık, Şefellori, Karakulak, Kulduman, Melleşok, Xerabkurdt, Golliye, Kor Uso, Kuça Gura, Şéxani, Heci Mıhemed, Kerriké, Mezre Dıbırka, Dığe, Hımran, Şemıka, Xırbé Belek, Çıza Vıza, O’da, Mehéna, Çiplax, Taxım, Boğazı Mezın, Boğazı Pıçuk, Mesta Jér, Mesta Jor, Dikke, Delle, Ferhoke, Çel Bıra Çeltük ve Beşik. Günümüzde aşiretin tahmini nüfusu, göç ve dağılım nedeniyle 50.000-100.000 arasında değişmekte olup, Mardin dışındaki illerde (örneğin İstanbul, Adana) de mensupları bulunmaktadır. Aşiret, geleneksel hayvancılık ve tarımın yanı sıra modern ekonomiye entegre olmuş; siyasi temsiliyetleri de dikkat çekicidir.

Xelecan aşireti, Kürt aşiretçilik geleneğinin bir örneği olarak, göç, çatışma ve adaptasyon süreçleri üzerinden evrilmiştir. Gelecek araştırmalar, aşiretin Hasenan kökenleri ve Kikan ile ilişkilerini arşiv belgeleriyle derinleştirebilir.

Kaynakça

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz. Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. 

1 yorum:

Kaydol: Yorumlar (Atom)