TERİKAN, TIRKAN VEYA TİRİKAN AŞİRETİ

Terikan (Têrikan, Tırıkan, Tirikan veya Tarikan) Aşireti, tarihsel olarak Diyarbakır’ın kuzeyinde ve Şanlıurfa’nın Siverek ilçesi ile köylerinde yerleşik, aynı zamanda İç Anadolu’ya (özellikle Ankara’nın batısı) zorunlu iskânla göç ettirilmiş bir Kürt aşiretidir. Aşiret, Kurmancî ve Zazaca konuşan, tarım ve hayvancılıkla uğraşan, yerleşik ve yarı göçebe unsurları bir arada barındıran bir yapıya sahiptir. 1930’lu yıllara ait verilere göre toplam yaklaşık 1.050 haneden oluşuyordu; bunlardan 650 hane Doğu ve Güneydoğu’da (B bölgesi: Diyarbakır kuzeyi, Siverek ve köyleri), 400 hane ise İç Anadolu’da (F bölgesi: Ankara’nın batısında demiryolu hattı boyunca) yaşamaktaydı.

Tarihî Köken ve İsim Etimolojisi

Terikan aşiretinin kökeni ve isminin kaynağı hakkında çeşitli rivayetler mevcuttur:

• Mirdasî Bağlantısı ve “Tir û Keman” Teorisi: Nusret Aydın’ın Diyarbakır ve Mirdasiler Tarihi adlı eserinde (s. 281–282) belirtildiği üzere, Terikan adı Mirdasî Beyliği’nin (985–1085) askeri birliklerinden türemiştir. Mirdasî hükümdarları Dewlet Şah ve oğlu II. Îsâ döneminde Amid (Diyarbakır) kuzeyinde “Tırıkan” mıntıkası oluşturulmuş; bu bölge “Mirdasiyyü Tırıkan” olarak anılmıştır. Mirdasî ordusunun ok ve yay kullanan birlikleri Zazaca’da “Tir û Keman” (ok ve yay), Kurmancî’de “Tir û Kevan” olarak adlandırılmış; bu birlikler doğuda Zırıkan ve Süleymânî aşiretlerine karşı akınlar düzenlemiş ve savunma görevi üstlenmiştir. Zamanla “Tir û Keman” kısaltılarak “Tırıkan/Terikan” haline gelmiştir.
• Türkçe Tez ve Karışıklık: Ziya Gökalp, aşireti Kürt Badıllı ve Mîlan aşiretleri arasında yaşayan “kürtleşmiş Türkmen” bir tayfa olarak tanımlamış; “Têr” (tok, doymuş) kelimesinden türeyen “Têrikan” (tok olanlar) anlamını vermiştir. Ancak bu görüş, Terikan aşiretinin adını “Türkan” (Türkler) oymağıyla karıştırmaktan kaynaklanan bir yanılgıdır. Gökalp’in bahsettiği “Türkan”, Viranşehir’de yaşayan ve Milli aşiretine bağlı birkaç aileden oluşan bir oymaktır; Terikan ise Diyarbakır merkezli, yüzlerce aileden oluşan bağımsız bir aşirettir. Bu karışıklık, aşiret adlarının farklı telaffuz edilmesi (Terikan, Tarikan, Tırıkan) ve Kürtçe “ê” sesinin Türkçe konuşanlarca zor telaffuz edilmesinden doğmuştur.
• Ermeni Köken İddiası: Mark Sykes ve Mehrdad R. Izady gibi araştırmacılar, aşiretin Ermeni komşuları tarafından Ermeni kökenli kabul edildiğini belirtmiş; Izady, ismin “Tigranavend” (Tigranlı) veya II. Dikran’dan (M.Ö. 95–55) türediğini öne sürmüştür. Bu iddia, Ermeni kaynaklarında Terikan aşiretinin antik Ermeni kralı Tigran ile bağlantılı görülmesinden kaynaklanır; ancak bilimsel olarak zayıf bulunur ve aşiret mensupları tarafından reddedilir.
• Diğer Rivayetler: Bazı sözlü anlatımlarda aşiret, Bursa’dan Karacadağ’a sürgün edildiği; İran, Irak ve Suriye’de de Terikan/Terkan/Tırekan adıyla benzer aşiretlerin bulunduğu belirtilir. Bunların bir kısmının Arap kökenli olduğu iddia edilse de, Diyarbakır merkezli Terikan aşiretinin Kürt kimliği tartışmasızdır.

Coğrafi Dağılım ve Göç Süreci

• Doğu ve Güneydoğu (B Bölgesi): Diyarbakır’ın kuzeyi ve Şanlıurfa’nın Siverek ilçesi ile köylerinde yoğunlaşmışlardır. Bu bölgede şal (kilim) örmekle meşhur, oldukça zengin bir aşiret olarak tanımlanırlar. İçlerinde az sayıda Ermeni yaşasa da kendilerini Kürt kabul eder ve “Ermeni” denilmesinden hoşlanmazlar.
• İç Anadolu (F Bölgesi): Ankara’nın batısında, yaklaşık 24 mil uzunluğundaki demiryolu hattı boyunca yarı göçebe bir hayat sürerler. Güneydoğu’dan buraya hicret etmişlerdir. Eskişehir Sivrihisar’a bağlı birkaç köyde (isimleri tam öğrenilememiştir), Konya Cihanbeyli (Büyükbeşkavak, Çölyaylası, Kelhasan, Küçükbeşkavak, Köşker) ve Tokat’ta az sayıda yerleşik köyleri vardır.

Osmanlı’nın zorunlu iskân politikaları (özellikle 1690 sonrası) aşireti dağılmış bir yapıya sokmuştur. Göçebe yaşamları nedeniyle kışlak ve yaylak arasında hareket etmişler; ancak iskânla yerleşik tarıma yönelmişlerdir.

Sosyal Yapı ve Güncel Durum

Terikan aşireti, tarımda usta kabul edilir; yerleşik kesim tarımla uğraşırken, çobanlık yapan kesim siyah kıl çadırlarda yaşamıştır. Günümüzde okuryazarlık oranı oldukça yüksek olup, şehir hayatına entegre olmuşlardır. Aşiret, toplumsal dayanışma ve misafirperverlik özellikleriyle tanınır; kendilerini Kürt kabul eder ve Kürtçe (Kurmancî) konuşur.

Terikan aşireti, Mirdasî ordusunun “Tir û Keman” birliklerinden türeyen, Diyarbakır merkezli bir Kürt aşireti olarak tarihî kimliğini korur. Adının farklı telaffuzları ve Ziya Gökalp gibi yazarların karışıklığı nedeniyle “Türk kökenli” tezleri ortaya atılmışsa da bu iddialar bilimsel temelden yoksundur. Araştırma devam etmektedir; ilaveler yapılacaktır.

Kaynakça

• Zeki Beg, Muhammed Emin. (1931). Kürd ve Kürdistan Tarihi. (Derleme: Solin).
• Aydın, Nusret. Diyarbakır ve Mirdasiler Tarihi. (s. 281–282).
• Gökalp, Ziya. Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler. (Türkan oymağı ile karışıklık için alıntı).
• Sykes, Mark. (1910’lar). Kürt aşiretleri üzerine gözlemler (alıntı: Izady ve diğer derlemeler).
• Izady, Mehrdad R. (1992). The Kurds: A Concise Handbook. Londra: Saqi Books (Tigranavend iddiası).
• "TERİKAN AŞİRETİ." (Tarihsiz). Bîrnebûn Dergisi (alıntı: eski sayılar ve aşiret anlatıları). Erişim: https://birnebun.eu
• "Terikan Aşireti." (Tarihsiz). Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: https://butun-asiretler.blogspot.com/p/terikan-asireti.html
• "Diyarbakır ve Siverek Aşiretleri." (2023). Diyarbakır Üniversitesi Yerel Tarih Araştırmaları (derleme). Erişim: https://dicle.edu.tr/yayinlar

Araştırmamız sürüyor veriler elde edildikçe ilaveler yapılacaktır.

Memedé Kazım

 Bu Sayfa Bilgilendirme Amaçlıdır..

BU SAYFA İÇİN YAPILAN YORUMLAR

---

osmanterkanli@gmail.com

Konu : terikan aşireti hakkında

Mesaj : sayın Memede Kazım,

terikan aşireti için verdiğiniz bilgiler için çok teşekkür ederim. Ben Konya''nın Kulu ilçesine bağlı Zincirlikuyu(gördoğlu) kasabasındanım ve Terikan aşiretine mensubum. Kasabamızda yaklaşık 50 hane bu aşirete mensup ve bu kasabaya da Kırşehir''in merkez köyü Tosunburnu''na bağlı Beşler Yaylasından göçmüşüz. Burda halen bu aşirete bağlı akrabalarımzın olduğu bilinmekte. Ayrıca Kırıkkale Kesikköprü''de yine akrabalarımzın olduğu bilinmektedir. şunu da belirtmek isterim kendim Konya Kulu''da doğmuş 4. kuşak olmama rağmen kürtçe bilmekteyim. Size ve site editörlerine saygılarımı sunarım.
Doğum Tarihi : 1982
Cinsiyet : Bay

..