TEREKEMELER

Terekeme (Karapapak) Türkleri: Kökenleri, Tarihi ve Kültürel Kimliği

Giriş

Terekeme (veya Karapapak) Türkleri, günümüzde ağırlıklı olarak Türkiye (özellikle Kars, Ardahan, Erzurum, Iğdır, Ağrı, Muş, Erzurum, Erzincan, Sivas, Tokat, Amasya, Çorum, Kayseri, Yozgat, Ankara, Kırşehir, Kırıkkale, Çankırı, Kastamonu, Samsun, Ordu, Giresun, Trabzon, Rize, Artvin), Azerbaycan (Borçalı-Kazak bölgesi), Gürcistan (Borçalı), İran (Sulduz bölgesi) ve kısmen Ermenistan’da yaşayan bir Türk topluluğudur. Sayıları yaklaşık 600.000 civarındadır.

Terekeme/Karapapaklar, tarih boyunca Kıpçak, Peçenek, Oğuz ve Hazar unsurlarının karışımından oluşmuş; siyah astragan kalpak (papak) giymeleri nedeniyle komşu halklar tarafından Karapapak olarak adlandırılmıştır. Azerbaycan ve Gürcistan’da Terekeme, Türkiye’de ise Karapapak ismi daha yaygındır.

Terekeme Kelimesinin Kökeni

Terekeme kelimesi hakkında farklı görüşler vardır:

1. Türkmen/Terakime Kökeni (En güçlü görüş)
   • Arapça ve Farsça’da Türkmen’in çokluk biçimi Terakime’dir (Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-i Terakime).
   • Osmanlıca’da Terekeme olarak kullanılan bu kelime, ünlü uyumu ile kolayca Terekeme biçimine dönüşür.
   • Osmanlı devlet adamları bu kavmi Türük (konar-göçer köylü halk) olarak adlandırmıştır (Kutalmış, 2003).
   • Türkmen kelimesi, göçer Oğuz Türklerine verilen addır; Terekeme de bu göçer Oğuzların bir kolu olarak görülür.
2. Terk-i Mekke Rivayeti
   • Halk arasında yaygın bir rivayete göre, Mekke’den göç eden Arap muhacirlere Terk-i Mekke (Mekke’yi terk edenler) denmiş; bu ifade bozularak Terekeme olmuştur.
   • Ancak bu görüş bilimsel temelden yoksundur; çünkü Terk-i Mekke bir olay adıdır, kavim adı olamaz. Türkler Arap olmadığından bu rivayet halk benzetmesinden ibarettir.
3. Terek Irmağı Bağlantısı
   • Terekemelerin ataları Kuzey Kafkasya’da Terek Irmağı çevresinde yaşamış; burayı terk ederek Gürcistan ve Türkiye’ye göç etmişlerdir.
   • Yerli halklar onları “yurtlarını terk edenler” anlamında Terekeme olarak adlandırmıştır.
4. Ağaç Kültü Bağlantısı
   • Bazı araştırmacılar terek (raf, dolap gözü) kelimesini ağaç kültüyle ilişkilendirir; ancak bu görüş zayıftır.

Sonuç: En güçlü görüş, Terekeme’nin Türkmen/Terakime’den geldiğidir. Türkmen kelimesi Oğuzların göçer kısmına verilen addır; Terekeme de bu göçer Oğuzların Kafkasya ve Anadolu’daki koludur.

Karapapak İsminin Kökeni

Karapapak adı, siyah astragan kalpak giymelerinden gelir. Bu gelenek:

• Şii-Sünni ayrımı: Şah İsmail’in babası Şeyh Haydar’ın müridleri 12 imam adına 12 dilimli kızıl taç giyerken; Sünni Karapapaklar bunu reddederek siyah papak giymişlerdir.
• Kıpçak geleneği: Arap kaynaklarında Karabörklü, Rus kaynaklarında Çyornıe Klobuki (Siyah Külahlılar), Moğol kaynaklarında Siyah Külahan olarak anılırlar.
• Yas geleneği: Bazı Türk boylarında yas tutmak için siyah başlık giyilir (örneğin Karakalpaklar).

Tarihî Köken ve Oluşum Süreci

Terekeme/Karapapaklar, şu Türk unsurlarının karışımından oluşmuştur:

• Kıpçaklar (XII. yüzyılda Güney Gürcistan ve Çıldır Gölü’ne yerleşmişlerdir)
• Peçenekler
• Oğuzlar (özellikle Civanşir Avşarları)
• Hazarlar
• Moğollar (dolaylı etkileşim)

Tarihî seyir:

• XII.-XIII. yüzyıl: Borçalı ve Kazahlı uruklar Terekeme olarak anılır.
• 1239: Civanşir Avşarları Türk-Moğol seferlerine katılır.
• XV.-XVI. yüzyıl: Akkoyunlu ve Safevi döneminde Karapapaklar İran ve Kafkasya’da yoğunlaşır.
• 1828 Türkmençay Antlaşması: İran ve Rusya sınırları belirlenir; Karapapaklar Borçalı’da yaşamaya devam eder.
• XIX.-XX. yüzyıl: Rus işgali ve Osmanlı-Rus savaşları nedeniyle yoğun göçler yaşanır; Türkiye’ye büyük göç dalgaları olur.

Ziya Gökalp’a göre Karapapaklar, Kıpçak-Kuman-Bulgar-Hazar Türklerinin Ön Asya’daki koludur.

Dil Özellikleri

Terekeme Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi’nin bir lehçesidir (Kazak-Borçalı grubu). Kıpçak ve Oğuz unsurları taşır:

• Kıpçak özellikleri: “mene/manga/ma” (bana), “gelecem/gelejjem” (geleceğim)
• Oğuz özellikleri: Yuvarlaklaşma (suloyjoyux), kalınlaşma (vatan → vatan)
• Ses değişimleri: b→v/p, c→j, d→t/ç, v→y, g→q

Azerbaycan diyalektleri içinde Kazak-Borçalı grubu Kıpçak şiveleri olarak sınıflandırılır.

Kültür ve Karakter Özellikleri

Terekemeler:

• Atılgan, hırslı, duygusal ve saf
• Dürüst, mert, ahde vefa sahibi
• Vatan ve millet sevgisi güçlü
• Gelenek ve adetlerine sıkı bağlı
• Zulme ve haksızlığa karşı dirençli
• Sosyal ilişkileri güçlü

Yaygın atasözleri:

• “Düz ol, Allah düziylendir”
• “Sen yahşı ol, balıh da bilmese halık bilir”

Din

Çoğunluk Hanefi-Sünni Müslüman’dır. Azerbaycan ve Gürcistan’da bazı kesimler Şii-Caferi’dir.

Günümüz Durumu

• Türkiye: Kars, Ardahan, Iğdır, Erzurum, Ağrı, Muş, Sivas, Tokat, Amasya, Çorum, Kayseri, Ankara vb.
• Azerbaycan: Borçalı-Kazak bölgesi
• Gürcistan: Borçalı
• İran: Sulduz
• Diğer: Ermenistan, Rusya

Sonuç

Terekeme/Karapapak Türkleri, Kıpçak-Oğuz karışımı bir Türk boyudur. Siyah astragan kalpak giymeleri nedeniyle Karapapak, Türkmen kökeninden dolayı Terekeme olarak anılırlar. Tarih boyunca Kafkasya ve Anadolu’da varlıklarını sürdürmüş; dil, kültür ve gelenekleriyle Türk kimliğini korumuşlardır. Bugün yaklaşık 600.000 kişiyle Türk dünyasının önemli bir parçasıdırlar.

Kaynakça

• Caferoğlu, Ahmet. (1988). Türk Kavimleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü.
• Dündar, Fuat & Çetinkaya, Yalçın. (2004). Türk Dünyası. İstanbul: Ötüken.
• Ebulgazi Bahadır Han. Şecere-i Terakime. (Tercüman 1001 Temel Eser).
• Gökalp, Ziya. (2003). Türkçülüğün Esasları. İstanbul: Ötüken.
• Kırzıoğlu, M. Fahrettin. (1998). Kars Tarihi. Ankara: TTK.
• Sümer, Faruk. (1992). Oğuzlar. Ankara: TTK.
• Togan, Zeki Velidi. (1933). Azerbaycan Yurt Bilgisi. Sayı: 150.
• Yeniaras, Mustafa. (1994). Âşık Edebiyatı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.