ŞEYHBIZINİ, ŞEYHBIZINLI AŞİRETİ

Kürt aşiret tarihi üzerine yapılan araştırmalarda Şeyhbızıniler hakkında sınırlı bilgiye ulaşılmaktadır. Ancak Abbas Azavi ve Şerefhan Bitlisi gibi tarihçilerin eserlerinde bu aşirete dair önemli kayıtlar bulunmaktadır. Şeyhbızıniler, hem Cezire Beyliği hem de Bahdinan Beyliği ile ilişkilendirilmiş; bu nedenle kökenleri konusunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır.

Tarihsel Köken ve Tartışmalar

• Abbas Azavi’nin Görüşü: Şeyhbızınilerin Kerkük, Erbil, Akra ve Şuvan kasabası civarında geniş bir sahada yaşadığını, Akra’daki yedi büyük aşiretten biri olduklarını belirtir. Onları Bahdinan Beyliği aşiretleri arasında sayar.
• Şerefhan Bitlisi’nin Görüşü: Şerefname’de Cezire beylerini anlatırken Tinza ve Dirde kalelerinde yaşayan aşiretler arasında Şeyhbızınileri de zikreder. Bu bağlamda onların Cezire Beyliği’ne bağlı Botani aşiretlerinden olduğunu ileri sürer.
• Tarihsel Çelişki: Azavi onları Bahdinanlı, Şerefhan ise Cezirevi olarak tanımlar. Ancak Bahdinan Beyliği’nin kuruluşu 12. yüzyıla, Cezire Beyliği’nin kuruluşu ise 7. yüzyıla dayandığından, Şeyhbızınilerin ilk olarak Cezire bölgesinde ortaya çıktığı, daha sonra Bahdinan’a göç ettikleri görüşü daha tutarlı görünmektedir.

Coğrafi Dağılım

• Irak: Kerkük, Erbil, Akra ve Şuvan civarında yoğun olarak yaşamaktadırlar. Şuvan nahiyesine bağlı yaklaşık 130 köyleri olduğu kaydedilmiştir.
• İran: Hurremabad ve Şiraz bölgelerinde bulunurlar. Buradaki Şeyhbızıniler genellikle Alevi mezhebine mensuptur. Fayli aşireti ile komşudurlar.
• Türkiye: Ankara’nın Haymana ilçesinde yaklaşık 30 köyde yaşamaktadırlar. Ayrıca Erzurum, Samsun, Van, Tokat, Adapazarı, Düzce, Çorum, Karabük, Şanlıurfa, Kastamonu, Amasya, Konya ve Diyarbakır gibi birçok vilayette dağınık halde bulunmaktadırlar.
• Levant Bölgesi: Mısır, Ürdün, Şam, Halep ve Filistin’de de küçük gruplar halinde varlık göstermişlerdir. Memlükler döneminde Halep civarında sınır korumacılığı yaptıkları kaydedilmiştir.

Dini ve Kültürel Yapı

• Irak’taki Şeyhbızıniler: Şafii mezhebine bağlıdır ve ehlisünnettir.
• İran’daki Şeyhbızıniler: Alevi mezhebine mensuptur.
• Türkiye’deki Şeyhbızıniler: Bahdinan lehçesiyle Kurmanci konuşurlar. Osmanlı döneminde sürgün edilmedikleri, bilakis devlet eliyle yerleştirildikleri düşünülmektedir.
• Dil ve Lehçe: Kurmanci’nin Bahdinan lehçesi yaygındır; bazı bölgelerde Arapça da konuşulmaktadır.

Sonuç

Şeyhbızıniler, kökeni konusunda farklı görüşler bulunan, ancak tarihsel olarak Cezire bölgesinde ortaya çıkıp daha sonra Bahdinan’a göç eden bir Kürt aşiretidir. Günümüzde Irak, İran, Türkiye ve Levant bölgesinde dağınık halde yaşamaktadırlar. Mezhepsel çeşitlilikleri (Alevi, Şafii, Hanefi) ve geniş coğrafi dağılımları, onların tarih boyunca farklı kültürlerle etkileşim içinde olduklarını göstermektedir.

Kaynakça

1. Şerefhan Bitlisi. Şerefname. (1597).
2. Azavi, A. (1940). Tarihü’l-Aşairi’l-Irakiyye. Bağdat.
3. Bruinessen, M. van (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books.
4. McDowall, D. (2004). A Modern History of the Kurds. London: I.B. Tauris.
5. Ibnül Ezrak el-Fariki. Farkin ve Amed Tarihi.
6. Suveriki, M. A. (2001). Kürt Aşiretleri ve Tarihleri Üzerine Araştırmalar.

 

 Bu çalışma  bilgilendirme amaçlıdır.