ŞEYH HASANLI, ŞEXHESENİ AŞİRETİ

                                                                                               

Şeyh Hasanlı Aşireti: Çok Katmanlı Kimlik ve Tarihsel Göç Yolları

Şeyh Hasanlı Aşireti, Türkiye coğrafyasında hem Sünni hem de Alevi-Şii mensupları bulunan, kökenleri ve yayılımları üzerine çeşitli araştırmaların yapıldığı karmaşık bir aşiret yapısıdır. Aşiretin etnik kökeni hakkında farklı iddialar bulunmaktadır: bazıları onları Oğuz Türklerinin on iki oymağından biri olan Bayat aşiretinin bir kolu olarak görürken, kimileri ise Harzemşahların önemli Kürt unsurlarından biri olduğunu ve Moğol istilasının ardından zorla Irak Kürdistanı'na yerleştirildiğini savunmaktadır.

Coğrafi Yayılım ve İnanç Çeşitliliği:

Şeyh Hasanlıların inançları ve yerleşimleri söz konusu olduğunda, özellikle Alevi-Şii kimliğiyle Dersim, Elazığ, Baskil, Çemişgezek ve Harput yöreleri ile İç Anadolu'da öne çıktıkları görülmektedir. Ancak, aşiretin bu inanç profiliyle sınırlı kalmadığı, Sünni mensuplarının da bulunduğu ve %100 Kürtçe konuşan kesimlerinin varlığı da önemlidir. Bu Sünni Şeyh Hasanlılara Adılcevaz'ın Aydınlar (Kazoğan) köyü, Arin, Kort ve Patnos ile Erciş civarında rastlanmaktadır. Ayrıca, aşiretin bir başka kolu olan Butika (veya Butikhan) aşireti, Midyat-İdil yolunun güneyi ve Nusaybin'in doğusunda yerleşik olup Sünni'dirler ve Kurmancî Kürtçesi konuşmaktadırlar. Bu durum, Şeyh Hasanlı kimliğinin dilsel ve dinsel açıdan homojen olmadığını, bilakis geniş bir çeşitlilik arz ettiğini göstermektedir.

Tarihsel Kökenler ve Liderlik Menkıbeleri:

Tarihsel akış içinde Şeyh Hasanlılar incelendiğinde, Seyyidanlı kolu ve Bahşişli oymakları ile aynı kökten geldikleri anlaşılmaktadır. Bu boylar, Orta Anadolu, Trakya ve Toroslar'da yaşamışlar ve bir kısmı hâlâ göçebe yaşam tarzını sürdürmektedir. Aşiretin isminin, Harzemşahlar döneminde yaşamış ve aktif kişiliğiyle tanınan Şeyh Hasan adlı bir erenden aldığı ve bu zatın zamanında Bayat aşiretinden ayrıldığı tahmin edilmektedir.

Şeyh Hasan'ın, Fırat Havzası'nda kendi adına bir köy kurarak buraya yerleştiği iddia edilse de, aşiretin tarihsel başlangıçlarının Kuzey Irak olduğu ve 12. yüzyılda Moğollar tarafından buraya yerleştirildikleri yönünde güçlü kanıtlar mevcuttur. Bazı kaynaklar, Şeyh Hasan'ın Türkmen soyundan gelmesi nedeniyle Irak'ta fazla barınamadığını ve Harput, Baskil ve Dersim yöresine geldiğini savunurken, İbrahim Sıbğatullah El-Haydari ise bu aşiretin Sultan IV. Murat'ın Doğu seferi sırasında bölgeye yerleştirildiğini yazmaktadır.

Osmanlı Dönemi ve Toplumsal Yapılanma:

Şeyh Hasanlı aşiretinin çeşitli kollara ayrıldığı görülmektedir. Başlıca oymaklar arasında Karabali, Abbas, Ferhat, Kargın, Laçin, Bahtiyar (Mardin ve Diyarbakır'daki Bahtiyari aşireti ile bağlantısı net olmasa da), Bütikhan, Gülabi, Iksor ve Karikali aşiretleri bulunmaktadır. Çemişgezek bölgesinin Alaaddin Keykubat döneminde ele geçirildikten sonra bu aşirete bağışlandığını doğrulayan tarihi belgeler, Şeyh Hasanlıların Türk Oğuz boylarından geldiği tezini güçlendirmektedir. Nitekim, Türk devletleri olan Moğollar, Selçuklular ve Osmanlı padişahı IV. Murat tarafından korunarak muhtelif bölgelere yerleştirilmeleri, aşiretin bu tezle olan bağlarını pekiştirmektedir.

Sonuç:

Şeyh Hasanlı Aşireti, derin tarihsel kökenleri, karmaşık göç yolları ve çok katmanlı sosyo-kültürel yapısıyla Anadolu ve Mezopotamya tarihinin önemli bir parçasıdır. Etnik köken, dil ve inanç çeşitliliği, aşiretin dinamik kimliğini ortaya koymaktadır. Şeyh Hasan gibi karizmatik liderlerin etrafında şekillenen menkıbeler, aşiretin kuruluş ve yayılım sürecini anlamak için değerli ipuçları sunarken, Osmanlı arşiv belgeleri ve diğer tarihsel kayıtlar, aşiretin bölgesel güç dengeleri içindeki rolünü ve yerleşik hayata geçiş süreçlerini aydınlatmaktadır. Şeyh Hasanlıların kimlikleri ve tarihsel süreçleri üzerine yapılan araştırmalar, bölgenin kültürel çeşitliliğini ve aşiret yapılarının karmaşıklığını anlamak adına büyük önem taşımaktadır.

---

Kaynakça:

• Yerel Tarih ve Etnografya Araştırmaları, Şeyh Hasanlı Aşireti Sözlü Tarih Anlatıları, Dersim, Elazığ, Mardin ve İç Anadolu Bölgesi Çalışmaları.
• El-Haydari, İbrahim Sıbğatullah. (Baskı Tarihi ve Detayları Belirtilmemiş). Türkiye Kürtlerinin Sosyal Yapısı Üzerine Bir Araştırma.
• Zeki Bey, M. E. (1945). Kürtler ve Kürdistan Tarihi. (Türkçe çeviri baskısı). Ankara: Yeni Matbaa.
• Van Bruinessen, M. M. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. (Çev. Banu Yalkut). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sümer, F. (1992). Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır.