ŞEYH HASANLI, ŞEXHESENİ AŞİRETİ

                                                                                               

Şeyh Hasanlı Aşireti: Tarihsel Köken, 24 Oymaklı Yapı ve Çok Katmanlı Kimlik

Şeyh Hasanlı Aşireti, Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasında hem Sünni hem Alevi-Şii mensupları bulunan, etnik kökeni ve göç yolları bakımından çok katmanlı bir aşiret konfederasyonudur. Merkezinde Kızılbaş-Alevi Şeyh Hasan Ocağı yer alır. Aşiret; dil, inanç ve coğrafya açısından homojen değildir, geniş bir çeşitlilik gösterir.

1. Tarihsel Köken ve İsim Hakkındaki Görüşler

Şeyh Hasanlıların kökeni konusunda iki ana tez öne çıkar:

1. Oğuz-Bayat Tezi: Oğuz Türklerinin 12 oymağından Bayat aşiretinin bir kolu olduğu, Harzemşahlar döneminde aktif kişiliğiyle tanınan Şeyh Hasan adlı eren etrafında Bayatlardan ayrıldığı kabul edilir.
2. Harzemşah-Kürt Tezi: Harzemşahların önemli Kürt unsurlarından olduğu, 12. yüzyılda Moğol istilası sonrası zorla Irak Kürdistanı’na yerleştirildiği görüşü de mevcuttur. 

Şeyh Hasan’ın Fırat Havzası’nda kendi adına köy kurup yerleştiği iddia edilir. Ancak aşiretin tarihsel başlangıcının Kuzey Irak olduğu yönünde kanıtlar vardır. İbrahim Sıbğatullah El-Haydari, aşiretin Sultan IV. Murat’ın Doğu seferi sırasında bölgeye yerleştirildiğini yazar.

2. Dini Yapı: Ocak Sistemi ve Dede Ocağı

Şeyh Hasan Ocağı, Doğu Anadolu’nun birçok ilinde meskûn olan bir Kızılbaş-Alevi dede ocağıdır. Kızılbaş-Aleviliğin toplumsal yapısının temelini dede ocakları oluşturur. Ocak sistemi, Hz. Muhammed soyundan gelen seyit ailelerin merkezde, çevresinde boy ve aşiretlerin toplandığı bir örgütlenmedir. 

Ocak Horasan’da şekillenmeye başlamış, seyitler ile Türklerin evliliklerinden doğan kişiler Anadolu’ya göç ederek yeni ocaklar kurmuştur. Merkezde Sultan Onar Ocağı / Şeyh Hasan Ocağı seyit aileleri, çevresinde Şeyh Hasan Aşireti yer alır. 

3. Coğrafi Yayılım ve İnanç Çeşitliliği

Alevi-Şii kimliğiyle öne çıktığı bölgeler: Dersim, Elazığ, Baskil, Çemişgezek, Harput, İç Anadolu.

Sünni mensupları da vardır ve %100 Kürtçe konuşan kesimleri bulunur. Sünni Şeyh Hasanlılara Adilcevaz Aydınlar / Kazoğan köyü, Arin, Kort, Patnos, Erciş civarında rastlanır. Bir kolu olan Butika / Butikhan aşireti Midyat-İdil yolunun güneyi ve Nusaybin’in doğusunda yerleşik, Sünni ve Kurmancî Kürtçesi konuşur.

Taliplerin yaşadığı yerler: Malatya, Tunceli, Bingöl, Muş, Erzurum, Erzincan, Sivas, Maraş, Kayseri/Sarız, Eskişehir/Seyyitgazi köyleri. Osmanlı tahrir kayıtları, aşiretin aslen Bingöl Kiğı bölgesinden geldiğini, Maden-i Hümayun baskıları sonrası kuzeye göç ettiğini gösterir. 

4. 24 Oymaklı Teşkilat: İki Ana Kol

Şeyh Hasanlı Aşireti, Oğuz töresine uygun olarak önce ikili, sonra on ikili bölünme ile 24 oymaktan oluşur. 

Ana Kol	Oymak Sayısı	Bilinen Oymaklar
Şeyh Hasanlı Kolu	12	Abbas Uşakları, Bahtiyar Uşakları, Beyt Uşakları, Butikanlar, Ferhat Uşağı, Gülabi Uşağı, İksorlu/İkisurlu Uşağı, Karabalı Uşağı, Kari Kali Uşağı
Seyyidanlı Kolu	12	Bilkasmi, Kubati, Dehvari, Kotan, Kosa, Haca, Şeyhimami, Şeyki, Beşaltı, Meğmıki, Hırdoyi, Lelli

Abbas Uşakları Detayı: Osmanlı’da Türkmen olarak kayıtlı. Yukarı ve Aşağı Abbasan diye ikiye ayrılır. Tunceli Pülümür-Gürük, Ovacık-Lertik, Erzincan, Tercan, Kiğı, Kelkit, Erzurum, Mardin Nusaybin, Manisa Akçahisar, Ankara, Urfa gibi geniş alana yayılmış. 

5. Osmanlı Dönemi ve Yerleşik Hayata Geçiş

Çemişgezek bölgesinin Alaaddin Keykubat döneminde ele geçirildikten sonra bu aşirete bağışlandığını doğrulayan belgeler vardır. Bu durum aşiretin Türk Oğuz boylarından geldiği tezini güçlendirir. Moğollar, Selçuklular ve IV. Murat tarafından korunarak çeşitli bölgelere yerleştirilmişlerdir.

Osmanlılar tarafından idam edilen Şeyh Hasanlı aşiret liderleri: Topuz oğlu Alişir, Şat oğlu Ali, Laçin oğlu Genco, Ergen’li Mahmut oğlu Sarı, Laçin oğlu Ali, Hanço'nun oğlu Ahmet, Durso'nun oğlu Gülabi dahil 20’den fazla isim. 

6. Günümüzde Örgütlenme

Şeyh Hasanlılar bugün federasyon ve dernek çatısı altında örgütlü. Hasanlı Aşiret Başkanı, 5 ilde resmi derneğe sahip olduklarını belirtir. İsim benzerliği olan Hasenan/Hasenen Aşireti ise ayrı bir konfederasyondur. Muş Malazgirt-Bulanık merkezlidir ve 3 milyonu aşkın mensubu olduğunu iddia eder. 

Sonuç

Şeyh Hasanlı Aşireti, derin tarihsel kökenleri, karmaşık göç yolları ve çok katmanlı sosyo-kültürel yapısıyla Anadolu ve Mezopotamya tarihinin önemli bir parçasıdır. Etnik köken, dil ve inanç çeşitliliği aşiretin dinamik kimliğini ortaya koyar. Şeyh Hasan gibi karizmatik liderlerin etrafında şekillenen menkıbeler, kuruluş ve yayılım sürecini anlamak için değerli ipuçları sunar. Osmanlı arşiv belgeleri ve diğer tarihsel kayıtlar, aşiretin bölgesel güç dengeleri içindeki rolünü ve yerleşik hayata geçiş süreçlerini aydınlatır.

Önemli Not: 24 oymağın tam listesi köyden köye, dededen dedeye farklılık gösterebilir. En sağlıklı bilgi şecere defterleri ve ocakzade dedelerin kayıtlarındadır.

Kaynakça

1. Ali Rıza Özdemir. "Şeyh Hasan Ocağı/Aşireti Bize Ne Anlatıyor?" Veryansın TV, 2023
2. "Dede Şeyh Hasanlar ile Aşiret Şeyh Hasanlar." Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, 2013
3. Yerel Tarih ve Etnografya Araştırmaları. Şeyh Hasanlı Aşireti Sözlü Tarih Anlatıları, Dersim, Elazığ, Mardin ve İç Anadolu Bölgesi Çalışmaları
4. El-Haydari, İbrahim Sıbğatullah. Türkiye Kürtlerinin Sosyal Yapısı Üzerine Bir Araştırma
5. Zeki Bey, M. E. (1945). Kürtler ve Kürdistan Tarihi. Ankara: Yeni Matbaa
6. Van Bruinessen, M. M. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. İstanbul: İletişim Yayınları
7. Sümer, F. (1992). Oğuzlar (Türkmenler) Tarihleri, Boy Teşkilatı, Destanları. İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı 

 

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır.