ŞAVAK VEYA ŞABAK AŞİRETİ

Şavak (Şekak) Aşireti: Köken, Sosyo-Kültürel Yapı ve Coğrafi Yayılım

Şavak (Şakak veya Şekak) Aşireti, Türkiye-Irak-İran üçgeninde geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Şikak aşiretinin Anadolu'nun orta kesimlerinde yaşamış bir kolu olarak kabul edilmektedir. Bu aşiretin mensupları, kendilerine özgü kültürel ve dilsel özellikleriyle dikkat çekmektedir. Konuştukları diller arasında Kurmancî'nin Şikakî lehçesi ve Dımıli (Zazaca) lehçesi bulunmaktadır. Özellikle Tunceli'nin Çemişgezek ve Pertek ilçeleri ile bu ilçelere bağlı köylerde "Şavaklılar" olarak adlandırılan bu topluluk, yarı göçebe bir yaşam tarzı sürdürmekte ve geçimini ağırlıklı olarak hayvancılıktan sağlamaktadır.

Köken Tartışmaları ve Kimlik:

Şavaklıların kökenine dair farklı görüşler mevcuttur. Bazı araştırmacılar Şavaklıları Oğuz Türklerinin bir kolu olarak tanımlasa da, bu iddiayı destekleyen somut bir tarihi belge henüz bulunmamaktadır. Bununla birlikte, Şavaklıların bağlı olduğu Şikakilerin aslen İran'ın Mazenderan bölgesinden geldiği ve Kürt tarihinin en büyük aşiretlerinden biri olan Reşwan (Rişwan) aşiretinin bir kolu olan Şikakilerden ayrıldığı yaygın bir görüştür. Bu durum, aşiretin geniş bir coğrafyaya yayılmış olan Kürt kimliğiyle olan güçlü bağlarını ortaya koymaktadır.

Dini inanç açısından, Şavak Aşireti Alevi inancına mensuptur, ki bu da Dımıli (Zazaca) lehçesi konuşmalarıyla birlikte aşiretin kültürel kimliğinin önemli bir parçasıdır. Aşiret içinde Alevi ve Sünni mezheplerine mensup bireylerin bir arada bulunması, hoşgörüye dayalı bir toplumsal yapının varlığına işaret etmektedir.

Coğrafi Yayılım ve Demografik Yapı:

Şavak Aşireti'nin ana vatanı olarak Tunceli'nin Çemişgezek ve Pertek ilçeleri kabul edilmekle birlikte, tarihsel göçler sonucunda Elazığ'ın kuzeyi, Bingöl, Dersim ve Erzincan başta olmak üzere, Konya, İstanbul, Ankara, Adıyaman ve Sivas gibi Türkiye'nin farklı illerine yayılmışlardır. Türkiye genelindeki Şavaklı nüfusunun 100.000'i aştığı tahmin edilmektedir. Kırsal kesimde yaşayan Şavaklıların temel geçim kaynağı küçükbaş hayvancılıktır. Günümüze kadar göçebe yaşam tarzını koruyabilmiş olmaları, onların kültürel sürekliliklerinin önemli bir göstergesidir.

Tarihsel Süreçler ve Osmanlı Kaynakları:

Şavak Aşireti'nin tarihsel süreçteki varlığı, Osmanlı arşiv belgeleriyle de desteklenmektedir. 1573 yılında bir padişah fermanıyla Diyarbakır'dan Çemişgezek ve Pertek bölgelerine gönderildikleri tahmin edilmektedir. Osmanlı arşivlerinde "Şakak", "Şakaki" veya "Şakakyan" adıyla anılan bir aşiretin yanı sıra, "Şakak", "Şakağı" veya "Şakali" adında bir cemaatin adı geçmektedir. "Konar-göçer Ekrad taifesinden" (göçebe Kürtler topluluğundan) oldukları belirtilen bu aşiretin yerleşim yerleri arasında Kilis, Diyarbakır, Erzurum, Musul, Halep, Çıldır, Aksaray, Kars, Van, Hakkari ve Rakka gibi geniş bir coğrafya gösterilmektedir. Bu bilgiler, Şerefname gibi önemli tarih kaynaklarında da teyit edilmektedir. Özellikle Tunceli'nin Pertek ve Çemişgezek ilçelerinde "Şekakan" adıyla anılan bir kolun varlığı, günümüzdeki Şavak aşiretiyle doğrudan bağlantılı olduğu düşüncesini güçlendirmektedir.

Dilsel Özellikler:

Şavak aşiretinin konuştuğu Kurmancî'nin Şikakî şivesi, kendine özgü yumuşak tonlar içermesiyle dikkat çekmektedir. Bu şive, Malatya, Adıyaman, Sivas ve İç Anadolu bölgelerinde yaşayan diğer Kurmanç aşiretlerinin konuştuğu şivelerle benzerlik göstermektedir. Dilsel benzerlikler, aşiretler arasındaki tarihsel ve kültürel etkileşimleri ve ortak kökenleri yansıtan önemli bir göstergedir.

Sonuç:

Şavak Aşireti, kendine özgü dilsel (Dımıli ve Kurmancî'nin Şikakî lehçeleri), dini (Alevilik) ve kültürel özellikleriyle Anadolu'nun zengin etnografik mozaiğinin önemli bir parçasıdır. Köken tartışmaları ve geniş coğrafi yayılımları, onların tarihsel hareketliliklerini ve bölgesel etkileşimlerini gözler önüne sermektedir. Özellikle yarı göçebe yaşam tarzlarını günümüze kadar sürdürebilmeleri ve hayvancılıkla olan güçlü bağları, bu aşiretin kültürel mirasının canlılığını koruduğunu göstermektedir. Osmanlı döneminden günümüze uzanan süreçte, Şavak aşireti, bölgenin sosyal, siyasi ve ekonomik yapısında önemli bir rol oynamıştır.

---

Kaynakça:

• Yerel Tarih ve Etnografya Araştırmaları, Şavak Aşireti Sözlü Tarih Anlatıları, Tunceli Üniversitesi (Munzur Üniversitesi) tarafından yapılan çalışmalar.
• Geçgin, H. (2012). Tunceli'nin Sosyal ve Kültürel Yapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Bruinessen, M. van. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. (Çev. Banu Yalkut). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Gezik, E. (2014). Osmanlı Belgelerinde Dersim Aşiretleri. İstanbul: Vate Yayınevi.
• Bitlisi, Şeref Han. (1597). Şerefname: Kürt Tarihi. (Çeşitli çeviri ve baskıları mevcuttur).

Bu sayfa bilgilendirme  amaçlıdır