ROJKİ, ROJKANLI AŞİRETİ

Rozki (Rojki) Aşireti ve Bitlis Beyliği’nin Tarihsel Seyri

Giriş

Rozki (Rojki) aşireti, Doğu Anadolu’nun tarihsel ve sosyo-politik yapısında önemli bir yere sahiptir. Aşiretin adı Farsça kökenli olup “bir gün” anlamına gelen yek roj ifadesinden türemiştir. Rojki aşireti, 13. yüzyıldan itibaren Bitlis ve çevresinde siyasi bir güç olarak ortaya çıkmış, özellikle Şeref Han sülalesiyle birlikte bölgenin en uzun ömürlü beyliklerinden birini oluşturmuştur.

Aşiretin Kökeni ve Yapısı

• Rojki aşireti, 24 Kürt aşiretinin Bitlis’in batısındaki Xwét (Xuvit) köyü civarında toplanarak ittifak kurmasıyla ortaya çıkmıştır.
• Bu topluluk daha sonra iki kola ayrılmıştır:
• Bilbasi kolu
• Qewalisi (Kavalisi) kolu
• Rivayetlere göre bu isimler Hakkari hükümdarlarının köylerinden veya Baban aşiretlerinden türemiştir.
• Şerefname’de belirtildiği üzere, Rojki aşireti 24 boydan oluşmakta ve bu yapı Oğuzların 24 boylu teşkilatlanmasına benzemektedir.

Şeref Han Sülalesi ve İran Bağlantısı

• Şeref Han sülalesi, kökenini Sasani krallarına, özellikle Nuşirevan’ın soyuna dayandırmaktadır.
• Nuşirevan tarafından yetiştirilen Nares ve onun soyundan gelenler, Bitlis’e yerleşerek Şeref Han sülalesini oluşturmuştur.
• Bu bağlamda Şeref Hanlar, İran’dan Bitlis’e gelen Acem asıllı bir sülale olarak kabul edilmektedir.

Bitlis Beyliği’nin Kuruluşu ve Gelişimi

• Melik Eşref (1220): Bitlis bölgesini yöneten ilk bey olarak kaydedilmiştir.
• Onun ardından kardeşi Necmeddin ve daha sonra oğulları ve torunları Bitlis’i yönetmiştir.
• Beylik, 450 yıl boyunca varlığını sürdürmüş; İlhanlılar, Celayirliler, Timurlular, Karakoyunlular, Akkoyunlular, Safaviler ve Osmanlılarla ilişkiler kurmuştur.
• Hacı II. Şeref (1394-1421) döneminde Timur’a tabi olunmuş, Bitlis ve çevresi Timur tarafından beye bırakılmıştır.

Emir Şemseddin ve Önemli Şahsiyetler

1. Emir I. Şemseddin (Veli Şemseddin)
• Hacı II. Şeref’in oğludur.
• Karakoyunlu Kara Yusuf’a destek vermiş, onun kızıyla evlenmiştir.
• 1423’te Ahlat kalesi önlerinde öldürülmüştür.
• Bitlis’te Gökmeydan Camii (Şemsiye), bir darüşşifa, misafirhane ve han hamamı yaptırmıştır.
• Fakirlere her gün ücretsiz yemek dağıtılan bir zaviye kurmuştur.
2. Emir II. Şemseddin
• Veli Şemseddin’in oğludur.
• Küçük yaşta babasını kaybetmiş, Bitlis bir süre kardeşi Seyit Ahmet ve Şah Hatun tarafından idare edilmiştir.
• 1432’de koleradan ölmüştür.
3. Emir III. Şemseddin

• İbrahim Bey’in kardeşidir.
• Akkoyunlular döneminde Bitlis imareti emirsiz kalınca, Rozki aşiretinden gelen bir lider olarak ortaya çıkmıştır.
• Türkmen aşiretleriyle savaşırken öldürülmüştür.

Rozki (Rojki) Aşireti ve Önemli Şahsiyetler – II. Bölüm

4. Emir Şemseddin

Emir Şeref’in oğlu olan Emir Şemseddin, 1533 yılında babası tarafından Şah Tahmasp’ın himayesine verilmiştir. Babasının öldürülmesinden sonra Bitlis emirliğine seçilmişse de Osmanlı Devleti bu seçimi tanımamıştır. Ardından inzivaya çekilmiş, 1535 yılında Sultan Süleyman’ın emriyle İran seferine katılmıştır. Daha sonra Malatya hakimi tayin edilmiş, fakat gitmeyerek yeniden Şah Tahmasp’a sığınmıştır. Şah tarafından “Han” unvanıyla ödüllendirilmiş, Seram ve Marağa’nın hakimi olmuştur. Ömrünün son yıllarını İsfehan’da geçirmiş, 75 yaşında iken Kazvin’e giderken yolda ölmüştür.

5. Derviş Mahmut (Geleçiri)

Rozki aşiretine mensup olan Derviş Mahmut, iyi bir şair olarak tanınmıştır. Üslubunda Mevlana Hakimeddin İdrisi el-Bidhsi’yi taklit etmiştir. Bitlis Emiri Şeref Bey’in yanında bulunmuş, onun ölümünden sonra İstanbul’a giderek Sadrazam Rüstem Paşa’ya yakınlaşmıştır. Bu dönemde Kürdistan emirlerinin başvuru mercii olmuştur (Şerefname).

6. Şerifhan

1690–1748 yılları arasında yaşamış olan Şerifhan, Bitlis hakim ailesine mensuptur. Hakkari’de doğmuş, Kurmanci lehçesiyle şiir ve gazeller yazmıştır. Ayrıca Kürt sorununu konu alan Farsça yazılar kaleme almıştır.

7. Şerefhan

1537 yılında Kerut’ta doğmuş, Şah’ın sarayında büyümüştür. On iki yaşında Kürtlerin emiri olmuş, Nahcivan hakimliğine atanmıştır. Osmanlılarla barış anlaşması yapmış, Sultan III. Murat tarafından Bitlis hakimiyet fermanı verilmiştir. 1597 yılında ünlü eseri Şerefname’yi tamamlamıştır. Bu eser:

• Kürt hükümetlerini,
• Kürtler dışındaki hükümdarların Kürtler üzerindeki yönetimini,
• Bitlis hükümetini ve emirlerini,
• Para ve hutbe uygulamalarını ele alır.

Şerefname, Kürt tarih yazıcılığının en önemli kaynaklarından biri olarak kabul edilmektedir.

8. Şeref Bey

Emir İbrahim Paşa döneminde Muş hakimi olmuş, İbrahim Bey ile ilişkileri bozulunca Bitlis’i işgal etmiştir. Daha sonra Şah İsmail ile savaşta esir düşmüş, Osmanlı himayesine girmiştir. Çaldıran Savaşı sonrası Osmanlı’ya bağlanmış, Bitlis imaretini yeniden inşa etmiştir.

9. Şeref Bey

1394 yılında Timurlenk’e itaatini sunmuş, karşılığında Malazgirt ve çevresi kendisine verilmiştir. Ancak kısa süre sonra ihanet sonucu Bitlis’te hapsedilerek öldürülmüştür.

10. Şeref Bey

Şemseddin Veli’nin oğlu olan bu Şeref Bey, babasının ardından emir olmuş, kısa süre sonra öldürülmüştür.

Değerlendirme

Rozki aşireti ve Şeref Han sülalesi, Bitlis’in siyasi tarihinde çok katmanlı bir rol oynamıştır. Emirler ve beyler, kimi zaman Osmanlı’ya, kimi zaman Safevîlere bağlanarak bölgedeki güç dengelerini şekillendirmiştir. Özellikle Şerefname, Kürt tarih yazıcılığının en önemli eseri olarak, hem aşiretlerin hem de emirliklerin tarihini sistematik biçimde aktarmıştır. Bu şahsiyetler, Bitlis ve çevresinde kültürel, siyasi ve edebi miras bırakmışlardır.

Kaynakça

1. Bitlis-bel.tr (yerel tarih derlemeleri)
2. Şeref Han, Şerefname (1597)
3. Meşahir-ul Ekrad (Kürt büyükleri üzerine biyografik eserler)
4. Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler)
5. Osmanlı Arşiv Belgeleri – Bitlis ve Kürt emirlikleri üzerine kayıtlar

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan www.semskiasireti.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...