REŞWAN,REŞİKİ, REŞİ RIŞVAN AŞİRETİ

Reşi Aşireti - Reşvan, Reşikan, Reşoyan | Siyah Giyinenler Aşireti

Reşi Aşireti - Hızlı Özet

İsim Anlamı: Siyahîler / Siyah giyinenler. Siyah dışı kıyafet yadırganır
Köken: Hazar Denizi güneyi Mazenderan. 786'da Harun Reşid ile Anadolu'ya
Yayılım: Rakka, Urfa, Halep, Kilis, Azaz, Diyarbakır, Antep, Erzurum, Mardin, Malatya, Ankara, Kırşehir, Tosya, Maraş, Adıyaman, Nizip, Birecik, Siverek, Sivas, Bozok, Elazığ, Besni
Yezidi Geçmişi: Mahmudiyan Beyliği başlangıçta Yezidi. 18.yy ortalarına kadar Suruç Dunaileri Yezidi
Osmanlı Kaydı: Yörükân taifesinden. "Türkman Ekrâdı" tanımı
Nüfus 1766: 12 bin çadır. Carsten Niebuhr kaydı. Kış Suriye, yaz Sivas
Nüfus 1919: Savaşta %35 düşüş. 2.500 binek, 25 bin küçükbaş. E.W.C. Noel
Dil-İnanç: Kurmanci. Ortodoks Sünni %75. Şiiler azınlık

Detaylı akademik inceleme aşağıdadır ↓

İsim ve Kültürel Kimlik: Siyah Giyinenler

Reşi, Reşikan, Reşoyan, Reşvanan ve Reşan gibi adlarla anılan bu aşiret, ismini giyim tercihlerinden almıştır: "siyahîler" veya "siyah giyinenler" anlamına gelmektedir. Gerçekten de Reşiler siyah elbise giymeye özel bir düşkünlük sergilemişlerdir; öyle ki, bazı Reşi bölgelerinde siyah dışındaki kıyafetlerin yadırgandığı rivayet edilmektedir. Bu durum, aşiretin kültürel kimliğinde giyim tarzının önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir. E.W.C. Noel 1919 günlüğü: "Giyim tarzları geniş pantolon (şal), kırmızı işlemeli kısa yelek (takalla), fes, keçe şapka (kullik) veya büyük bir kızıl türbanla birlikte takke (çit) şeklindedir."

Coğrafi Dağılım ve Tarihi Kökenler: Mazenderan'dan Anadolu'ya

Reşilerin ana vatanı olarak bilinen Mazenderan, Hazar Denizi'nin güney kıyısında yer alan dağlık ve geniş bir bölgedir. Anadolu'ya Geliş - 786: Aşiretin Anadolu'ya gelişi, Abbâsî halifesi Harun Reşid dönemine, yani Miladi 786 yılına dayanmaktadır. Bu dönemde İslamiyet'i kabul etmelerinin ardından Anadolu'ya getirilen Reşiler, stratejik olarak Bizans sınır bölgelerine yerleştirilmişlerdir. Bu geniş coğrafi hareketlilik, aşiretin hem askeri hem de demografik açıdan önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Yayılım Haritası: Reşiler; Rakka, Urfa (Ruha), Halep, Kilis, Azaz, Diyarbakır, Gaziantep, Erzurum, Mardin, Malatya, Ankara, Kırşehir, Kastamonu Sancağı'na bağlı Tosya Kazası, Kahramanmaraş, Adıyaman, Nizip Kazası, Birecik, Siverek Sancağı, Sivas, Bozok Sancakları, Elazığ ve Besni gibi çok geniş bir alana yayılmışlardır. Türkiye'nin doğusundan batısına kadar uzanan bu geniş coğrafi dağılım, aşiretin kol ve kabilelerinin sayısının fazlalığına işaret etmektedir. Özellikle İç Anadolu'daki Rişvanlılar, Şeyhbızın ve Canbeg aşiretlerinin yanı sıra bölgedeki en kalabalık grubu oluşturmaktadır. 1766 Kaydı - Carsten Niebuhr: Danimarkalı seyyah Carsten Niebuhr, 1766'da bölgeyi ziyaret ettiğinde 12 bin çadırdan oluşan bu topluluğun kışları Suriye'de geçirdiğini, yazları ise Sivas bölgesinde yayladığını kaydetmiştir.

Dini Kimlik ve Dönüşümler: Yezidilikten İslam'a

Reşilerin dini geçmişi, özellikle Yezidilik ile olan ilişkileri açısından dikkat çekicidir. Şerefname Kaydı: Şerefname gibi önemli kaynaklar, Reşikleri Cizre aşiretleri arasında ve Van civarında hüküm süren Mahmudiyan beyliğine bağlı olarak zikreder. Mahmudiyanlar başlangıçta Yezidi inancına mensupken, daha sonra İslamiyet'i kabul etmişlerdir. Suruç Dunaileri: Suruç Dunaileri arasındaki Reşiler de 18. yüzyılın ortalarına kadar Yezidi kimliklerini korumuşlardır. Miladi 786'ya, yani Harun Reşid dönemine kadar Yezidi kaldıkları, ancak Abbâsî akınları sonrasında kısmen Müslüman oldukları düşünülmektedir. Sürgün Teorisi: Bu din değişikliğinin nedenleri tam olarak anlaşılamasa da, bazı tarihçiler Reşilerin Yezidi inancına karşı "laubali" davranışları nedeniyle Dasini ve diğer Yezidi aşiretleri tarafından dışlanarak sürgün edildiğini ileri sürmektedirler. Bu durum, onların kendi bölgelerini terk etmelerine veya Anadolu'ya göç ettirilmelerine yol açmış olabilir.

Aşiret Yapısı ve Bağlantıları: Bukhti Asıllı Melikan Beyliği

Reşilerin Bukhti (Botan) asıllı olduğu belirtilmektedir. Tarihi kayıtlarda Reşilerin Hasankeyf ve çevresinde kurulan Melikan Beyliği içinde de yer aldığı görülür. Melikan Beyliği (M. 1250): Selahaddin Eyyubi soyundan gelen Kürtlerden oluşan Melikanlar, Hasankeyf, Siirt, Beşiri, Tor ve Erzen şehirlerini kapsayan önemli bir beylik kurmuşlardır. Şeref Han, Melikanlara bağlı aşiretleri Reşan, Aşti, Muhalbi, Mehrani, Beşnavi, Şıkaki Ustirki, Kurduli, Keşki, Celıki, Hendeki, Sohani, Bediyan ve Şervanan olarak sıralar.

Osmanlı Arşivlerinde Reşvan: Yörükân Taifesi mi, Kürt mü?

Osmanlı arşiv kayıtları, Reşvanlıların statüsü hakkında ilginç bilgiler sunmaktadır. Yörükân Taifesi: Tosya ve Sivas'ın Alacahan bölgelerindeki Rişvanlılar için "Yörükân taifesinden" ifadesi kullanılmıştır. Bu, onların göçebe yaşam tarzı ve Türkmen beylikleriyle olan etkileşimleri nedeniyle Türkmen grupları içinde yer aldıklarını düşündürmektedir. Türkman Ekrâdı: Ancak Rişvanlar, kendilerini her zaman Kürt kimliğiyle tanımlamışlardır. Kaynaklarda sıklıkla rastlanan "Türkman Ekrâdı" (Türkmen Kürtleri) ifadesi, onların Türkmen yörük ve boyları arasında yaşamasından kaynaklanan bir tanımlama olarak kabul edilmektedir. Bu durum, aşiretin kültürel ve etnik kimliğinin karmaşık yapısını ve tarih boyunca farklı gruplarla olan etkileşimlerini yansıtmaktadır.

16. Yüzyıl Rişvan Aşireti: Tahrir Defterleri Analizi

Yrd. Doç. Dr. Faruk Söylemez'in araştırmaları, aşiretin 16. yüzyıldaki demografik yapısı hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Başlıca Kaynaklar:
1. 1519 tarihli 71 numaralı defter: Yavuz Sultan Selim dönemi. Malatya Sancağı'na bağlı Besni, Kâhta, Gerger ve Hısn-ı Mansur kazalarının kayıtları.
2. 1524 tarihli 123 numaralı defter
3. 1536 tarihli 181 numaralı defter: Kanuni dönemi. Konar-göçer aşiretleri detaylandırır. 16. Yüzyıl Cemaatleri (15 adet):
Hacı Ömer (Hacı Ömerlü/Kaytanlı), Hızır Sorani, Kellelü, Celikanlu, Mülıkanlu, Mendubali (Mendollu), Zerukanlu, Bograsi, Rumaiyan, Mansur, İzdeganlı, Mansurganlu, Karlu, Rişvan, Çakallu. Sonraki Yüzyıllarda Eklenen Cemaatler:
Bereketli, Bektaşlı, Belikanlı, Benamlı, Cudikanlı, Dalyanlı, Dimişklı, Heycabanlu (Hacabanlı), Hıdıranlı, Hosnisin, Mahyanlı, Nasırlı, Okçuyanlı, Sevirli, Sinkanlı, Şeyh Balanlı, Terziyanlı. Ayrıca Hamidlu ve Hacılar. Antroponimik Yapı: Doğan, Okçu, Bayındır, Korkmaz, Köse, Tatar, Mintas, Bayram, Mendol, Kaya, Küplü, Öztemur, Gülek, Başak, Karaca, Kunduz, Banu, Karaman, Menteş, Orhan, Pars, Boğa, Sarim, Cengiz, Paralu, Sancar, Ayas, Budak, Çoban, Çelikan.

E.W.C. Noel'in 1919 Günlüğü: Savaş Sonrası Reşvan

İngiliz Yüzbaşı E.W.C. Noel'in 1919 tarihli günlüğü, Reşvan Kürtleri hakkında dönemin koşullarını yansıtan önemli gözlemler sunar. Demografik Yapı: Aşiretin %10'u yıl boyunca çadırlarda yaşayan göçebelerden, %65'i yazları çadırlarda geçiren yarı göçebelerden ve %25'i ise tamamen yerleşik bir hayat sürenlerden oluşmaktadır. Dini Dağılım: Xıdır Sor ve Bulam'ın yarısı dışındaki tüm aşiret Ortodoks Sünni'dir. Şiiler, Atmi Aşireti'nde olduğu gibi burada da küçük bir azınlık olarak görülmekte ve Sünniler tarafından pek hoş karşılanmamaktadır. Bir Sünni'nin kızını bir Şii'ye vermemesi bu durumu örneklemektedir. I. Dünya Savaşı'nın Yıkımı:
- Ev sayılarında yaklaşık %35'lik düşüş
- Ailelerin yaklaşık %15'i tamamen yok olmuş
- %20'si fakirleşmiş
- Toplam nüfus yaklaşık %25 azalmış
- Nedenler: Asker kaçaklarının evlerinin yakılması, açlık, salgın hastalıklar
- Aşiretten 2.500 binek, 25 bin küçükbaş, 60 deve, 1000 büyükbaş hayvan vergisi talep edilmiş
- 80.000 lira astronomik meblağ istenmiş Silahlı Güç: Reşvan aşireti kavgacı bir yapıya sahiptir. 1.000 adet modern tüfek ve her tüfek için 200 fişek mermileri vardır. Bir saldırı sırasında silahlı adam sayısını 2.000'e çıkarabilir, dışarıya 800-1.000 asker gönderebilirler. Liderlik - Hacı Bedirhan: Aşiretin lideri Hacı Bedirhan, 45 yaşlarında, uzun boylu ve iyi görünümlü bir şahsiyet olarak tanımlanmıştır. Açık görüşlü ve sevilen bir lider olan Hacı Bedirhan'ın aşiret üzerindeki iktidarı sağlam temellere dayanmaktadır. Savaş sırasında aşiretinden çok sayıda firar olması nedeniyle birkaç aylığına hapse atıldığı da kaydedilmiştir. Ekonomi: Tarım ve hayvancılığa dayanır. Buğday, arpa, akdarı, tütün, pirinç, pamuk, dağlık kesimlerde çavdar. En verimli topraklar Hısn-ı Mansur kazasındaki ovalarda: 1'e 20, hatta 1'e 30 ürün. Besni'de 1'e 15-25, dağlık Kahta'da 1'e 7-10. Hayvancılık: Savaşta küçükbaş %50 azalmış. Varlıklı bir ailenin 100 baş hayvanı var. Ovada sürülerin %70'i koyun, dağlarda %90'ı keçi.

1919 Yılı Reşvan Köyleri: Kahta Merkezli

Noel'in günlüğünde Kahta'ya bağlı Markiz, Sıncık, Alut ve Tokaris Nahiyelerindeki Reşvan köylerinin savaş öncesi ve mevcut hane sayıları detaylı verilmiştir: Örnekler:
- Markiz: 80 → 50 hane
- Tokaris: 60 → 35 hane
- Alut: 120 → 80 hane
- Sıncık: 90 → 60 hane Bu veriler, savaşın demografik etkilerini somut olarak göstermektedir.

Önemli Şahsiyet: Mustafa Paşa el-Reşvanî

Reşvan aşiretinin önemli şahsiyetlerinden biri Urfa ve Birecik dolaylarındaki Mustafa Paşa el-Reşvanî'dir. Osmanlı Devleti'nin birçok idari makamında görev yapmış, 1599 yılında beylerbeyi rütbesi almış ve 1619 yılında Şam valisi olarak atanmıştır. Bu görevi sırasında vefat etmiştir.

Sonuç

Reşi/Rişvan aşireti, tarihsel süreç içerisinde Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasında önemli bir yer tutmuş, göçebe yaşam tarzından yerleşik hayata geçişler yaşamış, dini ve kültürel kimliği çeşitli etkileşimlerle şekillenmiş büyük bir aşiret topluluğudur. Önemli noktalar:
1. Siyah Kültürü: Giyimde siyah tercih, aşiretin en ayırt edici özelliği.
2. Mazenderan-Harun Reşid: 786'da Bizans sınırına iskan, askeri rol.
3. Yezidi-İslam Geçişi: Mahmudiyan Beyliği üzerinden İslamlaşma.
4. Yörükân Kaydı: Türkmen grupları içinde yazılsa da Kürt kimliği baskın.
5. 16.yy Gücü: 15 cemaat, binlerce hane. Malatya-Adıyaman merkezi.
6. 1919 Çöküşü: I. Dünya Savaşı %35 nüfus, %50 hayvan kaybı.
7. Hacı Bedirhan: Açık görüşlü, Türklere karşı dikkatli lider. Osmanlı arşivleri ve dönemin seyyahlarının kayıtları, aşiretin sosyo-ekonomik yapısı, coğrafi dağılımı ve tarihi dinamikleri hakkında değerli bilgiler sunmaktadır.

Kaynakça

1. Noel, E. W. C. (1919). Kurdistan 1919.
2. Niebuhr, Carsten. (1774-1778). Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern. Kopenhag.
3. Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname: Kürt Tarihi. İstanbul.
4. Söylemez, Faruk. Rişvan Aşireti Üzerine Detaylı Araştırma. (16. yüzyıl Osmanlı Tapu Tahrir defterleri analizi).
5. Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Osmanlı Arşivi. (1519, 1524, 1536 tarihli) Tapu Tahrir Defterleri, No: 71, 123, 181.
6. Anadolu'da İskân Ve Urfa Çevresi Adlı Makale.
7. Hacı Ömerlü, Hızır Sorani, Kellelü cemaat kayıtları.