REŞWAN,REŞİKİ, REŞİ RIŞVAN AŞİRETİ

Reşi, Reşikan, Reşoyan, Reşvanan ve Reşan gibi adlarla anılan bu aşiret, ismini giyim tercihlerinden almıştır: "siyahîler" veya "siyah giyinenler" anlamına gelmektedir. Gerçekten de Reşiler siyah elbise giymeye özel bir düşkünlük sergilemişlerdir; öyle ki, bazı Reşi bölgelerinde siyah dışındaki kıyafetlerin yadırgandığı rivayet edilmektedir. Bu durum, aşiretin kültürel kimliğinde giyim tarzının önemli bir yer tuttuğunu göstermektedir.

Coğrafi Dağılım ve Tarihi Kökenler Reşilerin ana vatanı olarak bilinen Mazenderan, Hazar Denizi'nin güney kıyısında yer alan dağlık ve geniş bir bölgedir. Aşiretin Anadolu'ya gelişi, Abbâsî halifesi Harun Reşid dönemine, yani Miladi 786 yılına dayanmaktadır. Bu dönemde İslamiyet'i kabul etmelerinin ardından Anadolu'ya getirilen Reşiler, stratejik olarak Bizans sınır bölgelerine yerleştirilmişlerdir. Bu geniş coğrafi hareketlilik, aşiretin hem askeri hem de demografik açıdan önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Reşiler, Rakka, Urfa (Ruha), Halep, Kilis, Azaz, Diyarbakır, Gaziantep, Erzurum, Mardin, Malatya, Ankara, Kırşehir, Kastamonu Sancağı'na bağlı Tosya Kazası, Kahramanmaraş, Adıyaman, Nizip Kazası, Birecik, Siverek Sancağı, Sivas, Bozok Sancakları, Elazığ ve Besni gibi çok geniş bir alana yayılmışlardır. Türkiye'nin doğusundan batısına kadar uzanan bu geniş coğrafi dağılım, aşiretin kol ve kabilelerinin sayısının fazlalığına işaret etmektedir. Özellikle İç Anadolu'daki Rişvanlılar, Şeyhbızın ve Canbeg aşiretlerinin yanı sıra bölgedeki en kalabalık grubu oluşturmaktadır. Bu Rişvanlıların Adıyaman'ın Besni ve Kâhta ilçeleri, Gaziantep'in Nizip ve Kilis ilçeleri, Malatya ve Kahramanmaraş yörelerinden göç ettikleri bilinmektedir. Danimarkalı seyyah Carsten Niebuhr, 1766'da bölgeyi ziyaret ettiğinde 12 bin çadırdan oluşan bu topluluğun kışları Suriye'de geçirdiğini, yazları ise Sivas bölgesinde yayladığını kaydetmiştir.

Dini Kimlik ve Dönüşümler Reşilerin dini geçmişi, özellikle Yezidilik ile olan ilişkileri açısından dikkat çekicidir. Şerefname gibi önemli kaynaklar, Reşikleri Cizre aşiretleri arasında ve Van civarında hüküm süren Mahmudiyan beyliğine bağlı olarak zikreder. Mahmudiyanlar başlangıçta Yezidi inancına mensupken, daha sonra İslamiyet'i kabul etmişlerdir. Suruç Dunaileri arasındaki Reşiler de 18. yüzyılın ortalarına kadar Yezidi kimliklerini korumuşlardır. Miladi 786'ya, yani Harun Reşid dönemine kadar Yezidi kaldıkları, ancak Abbâsî akınları sonrasında kısmen Müslüman oldukları düşünülmektedir. Bu din değişikliğinin nedenleri tam olarak anlaşılamasa da, bazı tarihçiler Reşilerin Yezidi inancına karşı "laubali" davranışları nedeniyle Dasini ve diğer Yezidi aşiretleri tarafından dışlanarak sürgün edildiğini ileri sürmektedirler. Bu durum, onların kendi bölgelerini terk etmelerine veya Anadolu'ya göç ettirilmelerine yol açmış olabilir.

Aşiret Yapısı ve Bağlantıları Reşilerin Bukhti (Botan) asıllı olduğu belirtilmektedir. Tarihi kayıtlarda Reşilerin Hasankeyf ve çevresinde kurulan Melikan Beyliği içinde de yer aldığı görülür. Selahaddin Eyyubi soyundan gelen Kürtlerden oluşan Melikanlar, Hasankeyf, Siirt, Beşiri, Tor ve Erzen şehirlerini kapsayan önemli bir beylik kurmuşlardır (M. 1250). Şeref Han, Melikanlara bağlı aşiretleri Reşan, Aşti, Muhalbi, Mehrani, Beşnavi, Şıkaki Ustirki, Kurduli, Keşki, Celıki, Hendeki, Sohani, Bediyan ve Şervanan olarak sıralar.

Osmanlı Arşivlerinde Reşvan Aşireti Osmanlı arşiv kayıtları, Reşvanlıların statüsü hakkında ilginç bilgiler sunmaktadır. Tosya ve Sivas'ın Alacahan bölgelerindeki Rişvanlılar için "Yörükân taifesinden" ifadesi kullanılmıştır. Bu, onların göçebe yaşam tarzı ve Türkmen beylikleriyle olan etkileşimleri nedeniyle Türkmen grupları içinde yer aldıklarını düşündürmektedir. Ancak Rişvanlar, kendilerini her zaman Kürt kimliğiyle tanımlamışlardır. Kaynaklarda sıklıkla rastlanan "Türkman Ekrâdı" (Türkmen Kürtleri) ifadesi, onların Türkmen yörük ve boyları arasında yaşamasından kaynaklanan bir tanımlama olarak kabul edilmektedir. Bu durum, aşiretin kültürel ve etnik kimliğinin karmaşık yapısını ve tarih boyunca farklı gruplarla olan etkileşimlerini yansıtmaktadır. Rakka, Maraş, Bozok Sancakları, Hısn-ı Mansur, Besni ve Harput kazalarında yerleşik veya göçer olarak yaşayan bu aşiretler, Osmanlı kayıtlarında bu şekilde yer almıştır.

16. Yüzyıl Rişvan Aşireti'nin Detaylı Analizi Yrd. Doç. Dr. Faruk Söylemez’in Rişvan Aşireti üzerine yaptığı detaylı araştırmalar, aşiretin 16. yüzyıldaki demografik yapısı hakkında önemli bilgiler sunmaktadır. Özellikle Osmanlı Tapu Tahrir Defterleri, aşireti oluşturan cemaatlerin, köylerin ve şahısların isimlerini ayrıntılı olarak kaydetmiştir. Başvurduğu başlıca üç defterden en eskisi, Yavuz Sultan Selim dönemine ait 1519 tarihli ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde 71 numarada kayıtlı tahrir defteridir. Bu defter, Malatya Sancağı'na bağlı Besni, Kâhta, Gerger ve Hısn-ı Mansur kazalarının kapsamlı kayıtlarını içermektedir. Diğer iki defter ise Kanuni Sultan Süleyman döneminde yazılmış olup, 1524 tarihli 123 numaralı ve 1536 tarihli 181 numaralı defterlerdir. Bu defterler, konar-göçer aşiretleri ve onlara ait kayıtları detaylandırmaktadır.

Tahrir Defterlerinde kaydedilen Rişvan Aşireti'ne mensup cemaatler ve şahıslar incelendiğinde, aşiretin 16. yüzyılın ilk yarısında on beş cemaatten oluştuğu anlaşılmaktadır:

• Hacı Ömer (Hacı Ömerlü) Cemaati: “Cemaat-i Ahmet veled-i Hacı Ömer” olarak kaydedilmiş ve Kaytanlı olarak da anılmıştır.
• Hızır (Hizir) Sorani Cemaati
• Kellelü Cemaati
• Celikanlu Cemaati
• Mülıkanlu Cemaati
• Mendubali (Mendollu) Cemaati
• Zerukanlu Cemaati
• Bograsi Cemaati
• Rumaiyan Cemaati
• Mansur Cemaati
• İzdeganlı Cemaati
• Mansurganlu Cemaati
• Karlu Cemaati
• Rişvan Cemaati
• Çakallu Cemaati

Sonraki yıllarda nüfus artışıyla birlikte yeni cemaatler ortaya çıkmıştır. Bunlar arasında Bereketli, Bektaşlı, Belikanlı, Benamlı, Cudikanlı, Dalyanlı, Dimişklı, Heycabanlu (Hacabanlı), Hıdıranlı, Hosnisin, Mahyanlı, Nasırlı, Okçuyanlı, Sevirli, Sinkanlı, Şeyh Balanlı ve Terziyanlı cemaatleri yer almaktadır. Ayrıca Hamidlu ve Hacılar adlı iki cemaatten daha bahsedilmekte olup, başta İzmir olmak üzere Anadolu ve Rumeli'nin birçok yerinde bu cemaatlerin isimlerini taşıyan köylerin bulunduğu belirtilmiştir.

16. yüzyıl Rişvan Konar-Göçer Aşireti cemaatlerine mensup şahıs isimleri arasında Doğan, Okçu, Bayındır, Korkmaz, Köse, Tatar, Mintas, Bayram, Mendol, Kaya, Küplü, Öztemur, Gülek, Başak, Karaca, Kunduz, Banu, Karaman, Menteş, Orhan, Pars, Boğa, Sarim, Cengiz, Paralu, Sancar, Ayas, Budak, Çoban ve Çelikan gibi isimler yer almaktadır. Bu isimler, aşiretin antroponimik yapısı hakkında bilgi vermektedir.

Edward William Charles Noel'in 1919 Tarihli Günlüğünde Reşvan (Reşi) Kürtleri Üzerine Analizi İngiliz Yüzbaşı E.W.C. Noel'in 1919 tarihli günlüğü, Reşvan Kürtleri hakkında dönemin koşullarını yansıtan önemli gözlemler sunmaktadır. Noel, Reşvan aşiretini Malatya'nın güneyindeki dağlarda yaşayan bir Kürt aşireti olarak tanımlamıştır.

İstatistiksel Veriler ve Demografik Yapı: Noel'in analizine göre, aşiretin %10'u yıl boyunca çadırlarda yaşayan göçebelerden, %65'i yazları çadırlarda geçiren yarı göçebelerden ve %25'i ise tamamen yerleşik bir hayat sürenlerden oluşmaktadır. Aşiretin dini dağılımına bakıldığında, Xıdır Sor ve Bulam'ın yarısı dışındaki tüm aşiretin Ortodoks Sünni olduğu belirtilmiştir. Şiiler, Atmi Aşireti'nde olduğu gibi burada da küçük bir azınlık olarak görülmekte ve Sünniler tarafından pek hoş karşılanmamaktadır. Örneğin, bir Sünni'nin kızını bir Şii'ye vermemesi bu durumu örneklemektedir.

I. Dünya Savaşı'nın Etkileri: Aşiret reislerinden alınan bilgilere göre, savaş sonrasında ev sayılarında yaklaşık %35'lik bir düşüş yaşanmıştır. Kürt aile biriminin kendi kendini idame ettirme kapasitesine sahip olduğu vurgulanmış, ancak erkeğin olmadığı ailelerin nüfus birimi olarak sayılmadığı belirtilmiştir. Aşiretteki ailelerin yaklaşık %15'i tamamen yok olmuş, %20'si ise fakirleşmiştir. Fakirleşen bu kesim diğer ailelere dahil olmuş veya onlarla bütünleşmiştir. Toplam nüfusun yaklaşık %25 oranında azaldığı tahmin edilmektedir. Bu düşüşün nedenleri arasında asker kaçaklarının evlerinin yakılması, ardından gelen açlık ve salgın hastalıklar gösterilmiştir. Aşiretten 2500 binek hayvanı, 25 bin küçükbaş hayvan, 60 deve ve 1000 büyükbaş hayvan üzerinden vergilendirme talep edildiği, 80.000 lira gibi astronomik bir meblağın istendiğine dair belgelerin bulunduğu da kaydedilmiştir.

Genel Özellikler, Giyim ve Dil: Reşvanlılar sıcakkanlı ve misafirperver insanlar olarak tanınır. Giyim tarzları geniş pantolon (şal), kırmızı işlemeli kısa yelek (takalla), fes, keçe şapka (kullik) veya büyük bir kızıl türbanla birlikte takke (çit) şeklindedir. Aşiretin dili Kurmancî'dir. Aşiretin önde gelenleri ve yollara, şehirlere yakın köylerde yaşayanların bir kısmı Türkçe bilmekle birlikte, iç kesimlerde Türkçe bilgisi oldukça sınırlıdır.

Tarih ve Göçler: Noel'e göre, Reşvan aşireti 3-4 yüzyıl önce göçebeydi. Kışları Behesne'nin alt kesimlerinde geçirir, yazları ise Ankara yakınlarına göç ederlerdi. Bir yaz Türk saldırısına uğrayarak bölünen aşiretin bir kısmı Ankara'da Deşt-i Himan'da kalırken, geri kalanlar güneye göç ederek Besni ile Malatya arasındaki dağlarda köyler kurmuşlardır. Reşvan aşiretinin Kilis civarında kurulduğu ve İran sınırındaki Celali aşiretinin alt kolu olan Kotan'ın Reşvan'dan göç ettiği de belirtilmiştir.

Silahlı Güç ve Siyaset: Reşvan aşireti kavgacı bir yapıya sahiptir. 1000 adet modern tüfekleri ve her tüfek için 200 fişek mermileri olduğu kaydedilmiştir. Bir saldırı sırasında silahlı adam sayısını 2000'e çıkarabilir, dışarıya 800-1000 asker gönderebilirler. I. Dünya Savaşı sırasında 2000 kişinin askere alındığı, bunlardan 1000'inin firar ettiği ve 900'ünün henüz dönmediği belirtilmiştir. Firarilerin evlerinin yakılması sonucunda aşiretin Türklere karşı büyük bir kızgınlık duyduğu gözlemlenmiştir.

Liderlik: Aşiretin lideri Hacı Bedirhan, 45 yaşlarında, uzun boylu ve iyi görünümlü bir şahsiyet olarak tanımlanmıştır. Açık görüşlü ve sevilen bir lider olan Hacı Bedirhan'ın aşiret üzerindeki iktidarı sağlam temellere dayanmaktadır. Gücüne rağmen yönetime karşı saygılı davranan Hacı Bedirhan, Türklere karşı oldukça dikkatli bir tutum sergilemiştir. Savaş sırasında aşiretinden çok sayıda firar olması nedeniyle birkaç aylığına hapse atıldığı da kaydedilmiştir. Kardeşlerinden Zeynel Bey'in pek önemi olmadığı, Haydar Bey'in ise Hacı Bedirhan'ın halefi olduğu belirtilmiştir.

Ekonomi ve Yaşam: Aşiretin ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Yetiştirilen ürünler arasında buğday, arpa, akdarı, tütün, pirinç, pamuk ve dağlık kesimlerde çavdar bulunmaktadır. En verimli topraklar Hısn-ı Mansur kazasındaki ovalarda olup, tarlalardan 1'e 20, hatta 1'e 30 oranında ürün alınabilmektedir. Besni'de 1'e 15-25, dağlık Kahta'da ise 1'e 7-10 oranında ürün elde edilmektedir. Sabanlar iki öküzle çekilmekte, engebeli arazilerde saban başına 400 kg, düz arazilerde ise 800 kg tohum ekilmektedir. Üzüm bağları da yaygındır. Hayvancılık, özellikle savaş sırasında büyük kayıplar yaşamış; küçükbaş hayvan sayıları yarı yarıya düşmüştür. Varlıklı bir ailenin 100 baş hayvanı olduğu, ovada sürülerin %70'ini koyunların, dağlarda ise %90'ını keçilerin oluşturduğu belirtilmiştir. Bir koyunun sütünden yılda en fazla 3 okka (süzme) yağ elde edilebilmektedir. Doğal ürünlerden mazı ve geven fakir aileler tarafından toplanır. Hüsn-i Mansur'da okkası 5 kuruşa satılan geven, yakacak olarak kullanılmaktadır. Bölgedeki dağlar genellikle kıraç olmakla birlikte meşe (ebru) ve ardıç (markh) ağaçlarına da rastlanır; eskiden dağların ardıçla kaplı olduğu söylenir. Madenler açısından Kahta yakınlarındaki Kazir köyünde köylülerin kömür çıkarıp yakacak olarak kullandığı, Sançık nahiyesinde Rudka Köyü yakınlarında ise beyazımsı bir kaynakta hazmı kolaylaştıran kristal kırmızı tortu bırakan maddeler çıktığı belirtilmiştir. Yörede tuz bulunmamaktadır. Zanaat ve ticaret faaliyetleri de sınırlıdır. Kadınlar halı dokur, keçi kılından çadır, yünden çorap yaparlar. Şehirden ham kumaş alıp "boyax" olarak bilinen bir şuruptan kırmızı, cevizden ve Zerguz ağacının kabuklarından siyah kumaş boyaları elde ederler. Kürtler arasında ayakkabıcılık ve nalbantlık yaygın değildir. Savaştan önce bazı köylülerin katırcılık yaptığı, ancak bu mesleği sürdüren kimsenin kalmadığı belirtilmiştir.

Toprak Mülkiyeti ve Sağlık: Dağlık bölgelerde yaşayan köylüler "xoyi cot" (çift sahibi) olup, saban ve tohum ekimi kendilerine aittir. Ovalarda ise köylüler genellikle "nivikar" (ortakçı) statüsündedir; saban ve tohumu tarla sahibi sağlar ve ürünü yarı yarıya paylaşırlar. Toprağın yarısı tapuya, yarısı ise miri araziye aittir. Suyun kontrolü tapuda olup, otlaklar için devlete vergi ödenmemektedir. Sağlık konusunda İspanyol Gribi'nin birçok insanın ölümüne neden olduğu, ancak Noel'in ziyaretinde salgın bir hastalığın bulunmadığı belirtilmiştir. Ancak Behesne'nin altındaki ovada yaşayanlar sıtmadan şikayetçi olup, genel fiziki standartlarının iyi olduğu kaydedilmiştir.

Tarihi Eserler ve Avlanma: Kahta'nın 5 km güneyinde iyi durumda bir Roma köprüsü bulunmakta, ayrıca Kahta'da Hititlerden kalma heykellere rastlanmaktadır. Avcılık açısından Çiyayê Spî ve Nemrut Dağı'nda dağ keçisi (bını kuvî veya nerkuvî) bulunmaktadır. Reisler şahin ve av meraklısıdır. Yörede keklik sayısı azdır.

1919 Yılı Reşvan Köyleri ve Önemli Şahsiyetler: Noel'in günlüğünde Kahta'ya bağlı Markiz, Sıncık, Alut ve Tokaris Nahiyelerindeki Reşvan köylerinin savaş öncesi ve mevcut hane sayıları detaylı olarak verilmiştir. Bu veriler, savaşın demografik etkilerini somut olarak göstermektedir. Reşvan aşiretinin önemli şahsiyetlerinden biri Urfa ve Birecik dolaylarındaki Mustafa Paşa el-Reşvanî'dir. Osmanlı Devleti'nin birçok idari makamında görev yapmış, 1599 yılında beylerbeyi rütbesi almış ve 1619 yılında Şam valisi olarak atanmıştır. Bu görevi sırasında vefat etmiştir.

Sonuç: Reşi/Rişvan aşireti, tarihsel süreç içerisinde Anadolu ve Mezopotamya coğrafyasında önemli bir yer tutmuş, göçebe yaşam tarzından yerleşik hayata geçişler yaşamış, dini ve kültürel kimliği çeşitli etkileşimlerle şekillenmiş büyük bir aşiret topluluğudur. Osmanlı arşivleri ve dönemin seyyahlarının kayıtları, aşiretin sosyo-ekonomik yapısı, coğrafi dağılımı ve tarihi dinamikleri hakkında değerli bilgiler sunmaktadır. Özellikle 16. yüzyıl Tapu Tahrir defterleri ve E.W.C. Noel'in 1919 tarihli günlüğü, Reşvan aşiretinin hem detaylı demografik yapısını hem de I. Dünya Savaşı'nın aşiret üzerindeki yıkıcı etkilerini gözler önüne sermektedir. Aşiretin kimlik algısı, giyim kültürü, dil kullanımı ve liderlik yapısı, bölgenin karmaşık etnik ve kültürel mozaiği içinde Reşvanlıların kendine özgü konumunu belirginleştirmektedir.

Kaynakça

• Noel, E. W. C. (1919). Kurdistan 1919. (Yayınlanmamış günlük veya rapor, belirtilen kaynağa göre).
• Niebuhr, Carsten. (1774-1778). Reisebeschreibung nach Arabien und andern umliegenden Ländern. Kopenhag. (Reşvan aşiretine dair gözlemleri için).
• Şerefhan Bitlisî. (1597). Şerefname: Kürt Tarihi. İstanbul. (Reşvan aşiretinin diğer aşiretlerle bağlantıları için).
• Söylemez, Faruk. (Belirtilen çalışma). Rişvan Aşireti Üzerine Detaylı Araştırma. (16. yüzyıl Osmanlı Tapu Tahrir defterleri analizi için).
• Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Osmanlı Arşivi. (1519, 1524, 1536 tarihli) Tapu Tahrir Defterleri, No: 71, 123, 181. (Aşiretin demografik ve yerleşim bilgileri için).
• Anadolu’da İskân Ve Urfa Çevresi Adlı Makale. (Reşvan aşiretinin yerleşimi hakkında genel bilgiler için). (Makalenin yazarı ve yayınlandığı yerin daha spesifik belirtilmesi gerekmektedir).