PİLEKİ, PLEKAN AŞİRETİ

Pileki (Ademi) Aşireti – Tarihsel ve Sosyo-Kültürel İnceleme

Osmanlı Kayıtları ve Konfederasyon Bağlantısı

Osmanlı arşivlerinde Derviş Paşa’nın tuttuğu kayıtlarda, Pileki aşireti Adaman Konfederasyonu içinde gösterilmektedir. Bu nedenle aşirete “Ademi” adı da verilmektedir. Merkezi Hoşap’ta bulunan Mahmudiye Beyliği’ne bağlı Ademi grubu içinde yaşadıkları tahmin edilmektedir. Günümüzde Ademi grupları içinde sayılan Nezoyi, Badoyi ve Zetoyi aşiretleriyle aynı bölgelerde yaşamaları bu bağlantıyı güçlendirmektedir.

Yerleşim ve Nüfus

• Ağrı Taşlıçay bölgesi: 1987’de yapılan araştırmaya göre nüfusları 3.540 kişidir.
• Yerleşim köyleri: Aşağı ve Yukarı Dumanlı, Aşağı ve Yukarı Düzmeydan, Güneysöğüt, Samanyolu, Yeltepe, Yankaya, Tanrıverdi, Çökelge, Balçiçek.
• Diğer bölgeler: Iğdır, Doğubeyazıt, Patnos, Diyadin, İran sınır köyleri, Konya Cihanbeyli (özellikle Yeniceoba).
• 1960 ihtilalinden sonra İç Anadolu’ya sürüldükleri anlatılmaktadır. Konya çevresinde bu aşirete mensup ailelere “muhacır” denilmektedir.

Köken ve Tarihsel Süreç

• Pilekiler, Celali aşiretlerinin Xelki/Xalıkan koluna dayandırılmaktadır.
• Tahminen 1810’larda İran içlerinden Ağrı Dağı çevresine, bağlı oldukları Xelikan Beyi Esko (İskender) tarafından getirilmişlerdir.
• 1930’larda İran–Rusya–Türkiye sınır üçgeninde yazın yaylalara çıkıp kışın vadilere inerek yarı göçebe (semi-nomadic) bir hayat sürmüşlerdir. Bu durum İngiliz general ve doğu bilimci Sir Mark Sykes tarafından da kaydedilmiştir.
• 1929 ve 1932 Kürt isyanlarında Celalilerin diğer kolları gibi Pilekiler de sürgün edilmiş, İsfahan ve Kazvin’e gönderilmişlerdir. Yollarda açlık ve hastalık nedeniyle nüfusun %40’ı hayatını kaybetmiştir.
• 1941’de Şah Rıza’nın tahttan indirilmesiyle geri dönüş imkânı doğmuş, ancak topraklarının başkalarına verilmesi nedeniyle uzun süre sıkıntı yaşamışlardır.

Sosyo-Kültürel Yapı

• Pilekiler, Sünni mezhebine bağlı ve dindar bir topluluktur.
• Celali aşiretlerinin özgürlüklerine bağlı yapısını sürdürmüşlerdir.
• Xelikan kolu içindeki Keskoyi, Meyaka, Elemıhoyi, Cımkii, Mısırki kollarıyla yakın bağları vardır; özellikle Kotilerle kan bağı güçlüdür.
• Sultan II. Abdülhamid döneminde kurulan Hamidiye Alayları içinde, Örtülü ve Şehlü kışlaklarında Celali Mirlivası içinde görev yapmışlardır.

Değerlendirme

Pileki aşireti, tarihsel olarak Celali aşiretlerinin bir alt kolu olarak ortaya çıkmış, 19. yüzyıldan itibaren Ağrı ve çevresinde yarı göçebe bir yaşam sürmüştür. Osmanlı kayıtlarında Ademan konfederasyonu içinde gösterilmesi, onların bölgedeki diğer Kürt aşiretleriyle bağlantısını ortaya koymaktadır. 20. yüzyılda sürgünler, göçler ve devlet baskıları nedeniyle nüfusları dağılmış, bir kısmı İç Anadolu’ya yerleşmiştir. Bugün hâlâ hem Ağrı–Iğdır hattında hem de Konya Yeniceoba’da varlıklarını sürdürmektedirler.

Kaynakça

1. Osmanlı Arşivleri – Derviş Paşa kayıtları.
2. Muhammed Emin Zeki Beg, Kürd ve Kürdistan Tarihi.
3. Sir Mark Sykes, The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire.
4. Altan Tan, Turabidinden Berriyeye.
5. 2000’e Doğru dergisi, 1987 araştırması.
6. Yerel sözlü tarih derlemeleri (Ağrı–Taşlıçay, Konya–Yeniceoba).