Pijan,Pican,Pejan Aşireti

Pijan (Pican/Biji) Aşireti: Kökenleri, Tarihsel Gelişimi ve Sosyal Yapısı

Pijan, Pican, Piji, Pici, Biji veya Bici gibi farklı isimlerle anılan bu kabile, günümüzde müstakil bir aşiret statüsüne kavuşmuştur. Aşiretin isminin, İsfahan yakınlarındaki Pijan (Biljan) şehrinden gelmesiyle ilişkilendirildiği düşünülmektedir. Tarihi olarak Hınıs kazası yakınlarında bir kale ismine atıfta bulunan Pijan terimi, bu kalede ikamet eden halkı tanımlamak için kullanılmıştır. Günümüzde Doğu ve Güneydoğu Anadolu'nun birçok bölgesine yayılmış olan Pijaniler, aslında Süleymani Beyliği'nde yer alan Berazi aşiretlerinin bir kabilesi olarak kabul edilmektedir.

Beylik Kurulumları ve Erken Dönem İktidarları

Pijanilerin Doğu Anadolu'da Müküs, İsbayerd ve Hizan bölgelerinde beylikler kurduğu bilinmektedir. Bu beyliklerin kuruluşu, Del Bey'in kılıç zoruyla ve bir kısım Pijanlı yoldaşıyla Hizan'ı zapt etmesiyle başlamıştır. Bu süreçte Nemiriler gibi yerel aşiretler Pijanilerin otoritesine boyun eğmek zorunda kalmıştır.

Tarihi kayıtlara göre, Timur'un oğullarından Şahruh'un 1421 yılındaki Azerbaycan seferi sırasında Bitlis beyi ile birlikte Hizan beyi Piji Süleyman Bey de Şahruh'u karşılamıştır. Bu karşılama ve hürmetten memnun kalan Şahruh, çeşitli hediyelerle Süleyman Bey'in iktidarını onaylamış ve yerinde kalmasını sağlamıştır. Bu dönemde Piji aşiretinin reisi Mir Melik idi. Daha sonra Melik'in istifasıyla yerine oğlu Melik Davut geçmiştir. Melik Davut'un Hizan'da Bidadiye adında bir medrese inşa ettirmesi, aşiretin eğitim ve ilme verdiği önemi göstermektedir.

Davut'tan sonra yönetime gelen Ahmet Bey, 39 yıl süren uzun bir iktidar dönemine sahiptir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde diğer aşiretlerle birlikte Osmanlı'ya biat etmiş ve tabiiyetini bildirmiştir. Kanuni Sultan Süleyman da Ahmet Bey'i bir fermanla Hizan bölgesine Osmanlı valisi olarak atamıştır. Bu ailenin Hizan'daki son idarecisi Zeynel Bey'dir. Zeynel Bey'in Sultan II. Selim ile görüşmek üzere İstanbul'a gittiği ve orada vefat ettiği bilinmektedir.

Müküs ve İsbayerd kasabaları da Pijanilerin kurduğu diğer önemli beyliklerdendir. Pijaniler, bu şehirlerde 1005'ten 1597 yılına kadar beyliklerini sürdürmüşlerdir.

Göçler ve Suruç'a Yerleşim

Pijanların Beraziler içinde yer alan kabilesi, Süleymani Beyliği'nin dağılmasının ardından önce Süleymaniye şehrine yerleşmeye çalışmış, ancak burada tutunamamıştır. Bunun üzerine, 1700 yılında Osmanlı idaresi tarafından Suruç'a getirilerek Berazi aşiretleri içine dahil edilmiş ve Suruç'ta 16 köye yerleştirilmişlerdir. Bu yeni yerleşim yerinde aşiretin reisliğini Hac Hıdır ailesi üstlenmiştir. Pijan aşireti Suruç bölgesinde Bılındiler, Meşkanlar, Atuşakları, Cımıkan, Hacisan ve Beşaltı isimli kabilelerden oluşmaktadır.

Hamidiye Alayları Dönemi ve Reşit Bey

Son Osmanlı döneminde, Sultan Abdülhamid Han'ın kurduğu Hamidiye Alayları'nda Pijan aşiretinden Reşit Bey kaymakam olarak görev yapmıştır. Ancak Reşit Bey, dönemin bölge şair ve tarihçileri tarafından olumlu bir şekilde anılmamaktadır. Özellikle Beraziler arasında Hamidiye alayları taksimatında adil davranmadığı ve diğer altı Berazi aşiretinin tepkisini çektiği belirtilmiştir. Reşit Bey'in, alayları kullanarak bu aşiretlere zulmettiği, özellikle asil atları hiçbir bedel ödemeden zorla alaya demirbaş olarak kaydettiği aktarılır. Bu tür eylemler, Reşit Bey'in hapse atılmasına dahi neden olmuştur. Berazi şairi Baki Xıda (Baki Hıdır)'nın "Xalo" adlı bestesinde Reşit Bey'in hapis macerası detaylıca anlatılır. Besteye göre, Reşit Bey'in fakir bir şahsın asil atını zorla alması ve ona uyguladığı işkence, halk arasında büyük bir tepkiye yol açmıştır. Bu olay üzerine, Beko adlı şahsın organize ettiği propaganda ve aşiret reislerinin Sultan Abdülhamid Han'a gönderdiği telgraf ve mektuplar sonucunda Reşit Bey görevinden alınmış ve Urfa'da zindana atılmıştır.

Kurtuluş Savaşı Dönemi ve Günümüz

Pijanların Kurtuluş Savaşı dönemindeki reisleri Galip Bey'dir. 2000'e Doğru Dergisi'nin 1987 yılındaki "Aşiretler Raporu"nda Pijan Aşireti hakkında şu bilgiler yer almaktadır:

• Nüfus: 8.463 kişi (1987 yılı itibarıyla)
• Dil: Kırmanç Kürtçesi
• Din: İslam (Hanefi)
• İleri Gelen Aileleri: Yüksel Ailesi (Yönlü Köyü)
• Oturdukları Yerler: Urfa Merkez ilçesi (Geçitköy, Göbekli, Överler köyleri), Bozova İlçesi (Taburcu, Pirhali köyleri), Birecik İlçesi (Haydarahmet, Yuvacık, Kocaeli, Almaşar, Durucak, Mezraköy), Suruç İlçesi (Tokçalı, Yönlü, Kırmıt, Aşağı Karıncalı, Yukarı Bostancı, Keberli, Karataş ve Zeyrek köyleri).

Rapor ayrıca, aşiretin Suriye'deki kollarıyla ilişkileri olduğunu ve Kürt isyanlarına katılmadıklarını belirtmektedir.

Sonuç

Pijan Aşireti, İsfahan'dan Anadolu'ya uzanan kökenleri, Hizan, Müküs ve İsbayerd'de kurduğu beylikler ve Suruç'taki yerleşimleriyle zengin bir tarihe sahiptir. Berazi aşiretleri içindeki konumu, Hamidiye Alayları dönemindeki olaylar ve Kurtuluş Savaşı'ndaki rolü, aşiretin bölgedeki sosyo-politik dinamiklerdeki etkisini göstermektedir. Coğrafi dağılımı ve güncel demografik yapısı, Pijanilerin kültürel sürekliliğini ve bölgesel kimliğini vurgulamaktadır. Aşiretin tarihi süreçleri ve farklı coğrafyalardaki kolları arasındaki ilişkiler, Kürt aşiret çalışmaları için önemli bir araştırma alanı sunmaktadır.

Kaynaklar

1. Aşiret isimlerinin kökenleri ve Berazi aşiret yapılanması üzerine yerel tarih ve sosyolojik çalışmalar.
2. Şerefname, Bitlis beylikleri tarihi ve Osmanlı dönemi yerel kronikleri.
3. Suruç bölgesi aşiret yapısı, Osmanlı tahrir defterleri ve yerel tarih araştırmaları.
4. Hamidiye Alayları tarihi, bölge şairlerinin eserleri ve sözlü tarih anlatıları.
5. 2000'e Doğru Dergisi, "Aşiretler Raporu", 1987