PAZUKİ, PAZOKİ,BEZİKİ AŞİRETİ

Pazuki / Beziki Aşireti

Köken ve Tarihsel Arka Plan

Pazuki (Beziki, Bazuki, Bazki, Bezki, Beski) aşireti, İran kökenli kabul edilmektedir. Bazı rivayetlere göre Bermekilerin bir kolu olan Süveydi aşiretinin alt kollarından biridir. Merwani Devleti’nin kuruluşunda rol oynayan Sılemani aşiretleri içinde yer almış, Besiyanlı aşiretinden Şahsuvar döneminde Doğu Beyazıt, Kuzeydoğu Anadolu ve İran içlerine yayılmıştır. Erivan civarındaki Pazukilere “Beski” adı da verilmiştir.

İç Bölünmeler

Pazukiler iki ana kola ayrılır:

• Halid Bekli
• Şekir Bekli

Birinci kol Hınıs, Malazgirt ve Muş çevresinde hüküm sürerken; ikinci kol Bitlis Emirliği’nin egemenliği altında bulunmuştur. Emirliğin tarihi hakkında sınırlı bilgi vardır; yalnızca kurucu Hüseyin Ali Bey ve onun soyundan gelen liderler kaydedilmiştir.

Önemli Liderler

• Halid bin Şahsuvar Bey bin Hüseyin Ali Bey: Şah İsmail ile birlikte savaşlara katılmış, cesaretiyle ün kazanmış ve bir çatışmada kolunu kaybederek “Tek Kollu Halid” olarak anılmıştır. Şah tarafından Hınıs, Malazgirt ve Oxkan bölgeleri kendisine verilmiştir. Ancak daha sonra bağımsızlığını ilan ederek Yavuz Sultan Selim’e sığınmış, kısa süre sonra bağlılığını bozduğu için Osmanlı tarafından tutuklanıp öldürülmüştür.

Göç ve Osmanlı Dönemi

1524 civarında Kılıç Bey Emirliği döneminde Pazukilerin bir kısmı Dünbili aşiretinin bölgelerine göç etmiştir. Bu göç, Banukiler, Besiyanlılar, Dılxeranlar ve Zıkziyanlarla birlikte Şahsuvar yönetiminde Doğu Beyazıt’a yapılan toplu hareketle aynı döneme denk gelir. Osmanlı hâkimiyetine giren Pazukiler, bu bölgede diğer aşiretlerle kaynaşmıştır.

Bezikiler Üzerine Diğer Araştırmalar

Yerleşim ve Yayılım

Bezikiler, Bozova (Hevag) ilçesi sınırları içinde Erzurum, Tunceli, İran, Irak ve Horasan gibi geniş bir coğrafyada yaşamışlardır. Türkiye’de Halfeti ve Bozova arasında kalan bölgeye halk “Beziki Ovası” (Deyşta Bezıkan) adını vermiştir. Bu ovada Kejan, Reşi, Türkmen, Şabıki, Xartavi, Açari, Kavi, Dunai gibi farklı aşiretler bulunmasına rağmen bölge “Beziki” adıyla anıldığı için tüm aşiretler bu adla tanınmıştır.

Ad ve Köken

“Bezik” kelimesi yöresel dilde “karnı/midesi bulunmayan” anlamına gelir. Tarihte Pazuki, Bazuki, Bazki, Bezki, Bezıki, Beski gibi farklı adlarla anılmıştır. Ana merkezleri Tebriz yakınlarındaki Pazuki şehridir. Bu bölge tarih boyunca Osmanlı ile İran arasında tampon bölge olarak kullanılmıştır. Şeref Han’a göre Bezikiler, Süveydi aşiretine mensuptur; Süveydilerin kökeni ise Bermekilere dayandırılır.

Tarihsel Süreç

Bezikiler uzun süre Süveydi aşireti içinde yaşamış, diğer kabilelerin zulmüne uğramış ve sonunda Bitlis Beyliği’ne sığınmıştır. Daha sonra Erciş, Adilcevaz ve Eleşkirt bölgelerine yerleşmişlerdir. Bir kısmı Nahcivan yakınlarındaki Dünbülli aşiretine katılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman dönemine kadar bu bölgede kalan Bezikiler, zamanla Sünni mezhebine intikal etmiş; ancak Tunceli’de yaşayan Bezikiler eski mezheplerine bağlılıklarını sürdürmüştür.

İç Bölünmeler

Bezikiler iki ana kola ayrılır:

1. Halit Beği Bezikileri
2. Şeker Beği Bezikileri

Bozova’daki Bezikiler, Şeker Beği koluna mensuptur. Bu aşiret adını taşıyan köyler de vardır (örneğin Birecik’teki Şeker Köy).

Halit Beği Bezikileri

Köken ve İlk Liderler

Halit Beği Bezikilerinin ilk reisleri hakkında kesin bilgi bulunmamaktadır. Tarihe geçmiş ilk önemli liderleri Hasan Âli Bey’dir. Onun vefatından sonra oğulları Şeyhsuvar ve Şeker Bey aşiretin yönetimini üstlenmiştir. Şeyhsuvar Bey döneminde Bezikiler uzun süre Akkoyunlulara bağlı yaşamış, Akkoyunlu Devleti’nin dağılmasıyla Bitlis ve çevresine yerleşmişlerdir.

Çolak Halit Bey

Şeyhsuvar Bey’in oğlu Halit Bey, Şah İsmail’in sarayına gönderilmiş ve kısa sürede güvenini kazanmıştır. Katıldığı savaşlarda kahramanlığıyla tanınmış, bir çatışmada kolunu kaybetmiş ve Şah tarafından kendisine altından bir kol yaptırılmıştır. Bu nedenle “Çolak Halit” olarak anılmıştır.
Şah İsmail, Hınıs, Malazgirt ve Ohgan şehirlerini Halit Bey’e vermiştir. Ancak sert mizacıyla tanınan Halit Bey, bir süre sonra Şah’a karşı isyan ederek bağımsızlığını ilan etmiş, adına hutbe okutmuş ve para bastırmıştır. Ardından Yavuz Sultan Selim’e sığınmış, fakat ona da isyan etmiştir. Çaldıran Savaşı sonrası Osmanlı tarafından idam edilmiştir.

Üveys Bey ve Osmanlı ile Çatışmalar

Halit Bey’in oğlu Üveys Bey, babasının idamından sonra İran’a sığınmış, Şah Tahmasb tarafından Adilcevaz bölgesine atanmıştır. Ancak Tebriz valisi Musa Sultan ile anlaşmazlığa düşerek Osmanlı topraklarına geçmiştir. Osmanlı idaresi, onun zulümleri nedeniyle Üveys ve Bezikilerin öldürülmesi için ferman çıkarmış, Davut Paşa tarafından infaz edilmiştir.
Üveys’in oğulları Kılıç ve Zülfikar, Zırkan aşireti reisi Ahmet Bey’e sığınmış, daha sonra İran’a dönerek Şah Tahmasb’ın himayesine girmiştir. Kılıç Bey ve Zülfikar Bey, Pazuki bölgesinde reislik yapmış, ardından yönetim Yadigâr Bey’e geçmiştir.

Yadigâr ve Niyaz Bey Dönemi

Yadigâr Bey, 15 yıl boyunca Bezikilerin refahını artırmış, nüfuslarını genişletmiştir. Onun ardından oğlu Niyaz Bey Eleşkirt şehrinin idaresini üstlenmiştir. Ancak mezhebi ve ahlaki davranışları Osmanlı tarafından eleştirilmiş, görevden alınmıştır. Şah Tahmasb’ın vefatından sonra (1576) Bezikiler ikiye ayrılmıştır:

• Şeker Beği kolu Niyaz Bey’in emrine,
• Halit Beği kolu Kılıç Bey’in emrine verilmiştir.

Bu ayrılık rekabet doğurmuş, Osmanlı-İran savaşlarında taraf tutmaları nedeniyle beylik zayıflamış ve Niyaz Bey’in ölümüyle son bulmuştur.

Şeker Beği Bezikileri

Şah Tahmasb’ın himayesinde yetişen Üveys Bey, uzun süre sarayda kaldıktan sonra Şeker Beği kolunun beyliğine atanmıştır. Daha sonra Halit Beği kolu da onun emrine verilmiştir. Bu dönemde Kılıç Bey öne çıkmış, merkezi Eleşkirt olmuştur. Kılıç Bey zamanında Bezikiler refah içinde yaşamış, ancak Osmanlı-İran savaşlarında İran tarafını desteklemiş ve savaşta öldürülmüştür.
Sonraki süreçte Bezikiler bir kısmı Dünbülli aşiretine katılarak Osmanlı idaresine geçmiş, bir kısmı ise İran’da kalmıştır. Günümüzde Bezikiler Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da dağınık halde yaşamaktadır.

Önemli Şahsiyetler

1. Halit Bey (Çolak Halit) – Şeyhsuvar Bey’in oğlu, Şah İsmail’in komutanı, bağımsızlık ilan eden ve Çaldıran sonrası idam edilen lider.
2. Yadigâr Bey – 15 yıl boyunca Bezikilerin refahını artıran, nüfusu genişleten lider.
3. Niyaz Bey – Eleşkirt ve Pazuki emirliğinin hükümdarı, Osmanlı tarafından eleştirilen ve görevden alınan lider.
4. Kılıç Bey – Eleşkirt merkezli yönetici, Osmanlı-İran savaşında İran tarafını desteklemiş ve savaşta öldürülmüştür.

Kaynakça

• Hamdullah el-Müstevfî, Tarih-i Güzide, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 2018.
• Şeref Han, Şerefname: Kürt Tarihi, çev. M. Emin Bozarslan, İstanbul, 1975.
• Henry Rawlinson, Notes on the Tribes of Luristan and the Bakhtiari, London, 1836.
• Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, London, 1992.
• Faruk Sümer, Oğuzlar (Türkmenler), Ankara, 1999.
• İsmail Beşikçi, Doğu Anadolu’nun Düzeni, İstanbul, 1969.

UYARI: SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR.
İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.