MUKRİ, MUKURİ,ZERZA AŞİRETİ

Mekrî (Mukrî / Mükri) Aşireti ve Beyliği: Köken Rivayetleri, Tarihî Gelişimi ve Siyasi Dönüşümleri

Mekrî (Mukrî / Mükri) aşireti ve beyliği, Kürt tarihinin en köklü ve etkili yerel yönetimlerinden biri olup, özellikle İran Kürdistanı'nın kuzeybatısı (bugünkü Mahabad / Savuçbulak, Urmiye Gölü güneyi, Mahidasht ve Zohab bölgeleri) ile Azerbaycan sınırında yoğunlaşmıştır. Aşiret, tarih boyunca göçebe/yarı göçebe yaşam tarzı sürdürmüş; ancak Akkoyunlu, Safevi ve Osmanlı dönemlerinde güçlü bir beylik kurarak yerleşik idari yapıya kavuşmuştur. Şerefname'ye (Şeref Han Bidlîsî, 1597) göre Mekrî beylerinin orijini konusunda iki temel rivayet aktarılır:

1. Mekrî aşireti kökeni: Beyler, Şehrizor’da (Şehrezor) oturan “Mekrî aşireti”ne mensuptur. Bu, aşiretin kendi adıyla özdeşleştiği ve Şehrizor merkezli bir kökene sahip olduğunu gösterir.
2. Baban soyu: Diğer rivayete göre Mekrî beyleri, Baban (Süleymaniye merkezli) soyundandır.

Şerefname, bu rivayetleri aktarırken kesin bir yargıya varmaz; ancak her iki görüş de aşiretin Kürt aristokrasisi içindeki köklü yerini vurgular. Mekrî beyleri, özellikle Akkoyunlular döneminin sonlarında (15. yüzyıl sonu) güçlenmiş; Seyfeddin adlı beyin etrafında toplanan tüm aşiretler “Mekrî” adıyla anılmaya başlamıştır. Bu dönemde aşiret, Diryas, Çapaklı, Axtacı, İltemur, Salduz gibi nahiyeleri kontrol altına almış; Şehrizor ve Ardalan bölgelerinde kuvvetli bir hükümet kurmuştur.

Tarihî Gelişim ve Safevi-Osmanlı Çatışması

Mekrî beyliği, Safevi-Osmanlı rekabetinde tampon bir rol oynamıştır:

• Şah İsmail Dönemi: Şah İsmail, Mekrî bölgesini ele geçirmek istemiş; ancak aşiret direnişiyle karşılaşmıştır. H.912 (M.1506) yılında Şah İsmail’in ordusu (komutanlar: Durmuş Han oğlu Abdi Bey ve Mühürdar Sarı Ali) Mukrî reisi Sarım Bey tarafından yenilgiye uğratılmıştır. Şamlı ve Xuva aşiretlerinden oluşan ordu darmadağın edilmiş; Mukrîler zafer kazanmıştır.
• Osmanlı Himayesi: Sarım Bey, Şah İsmail’in inatçı tutumunu görerek İstanbul’a gitmiş; Kanuni Sultan Süleyman’a itaatini sunmuştur. Padişah onu izzet ve ikramla karşılamış; vilayetinin devamına teminat vermiştir. Sarım Bey’in vefatından sonra aşiret üçe bölünmüş: Mir Haydar, Mir Hızır ve Mir Nazar kolları ayrı yaylak sahalarını paylaşmıştır.
• Safevi Baskısı ve İç Bölünme: Aşiret bir süre Şah Tahmasb himayesine geçmiş; ancak 1584’te Sultan III. Murad döneminde tüm Kürt beyleri gibi Osmanlı’ya yönelmiştir. Van Beylerbeyi Muhammed Paşa ile birlikte İran ordusuna (Bektaş Kulu Bey) karşı savaşmış; Tebriz’in Osmanlı eline geçmesiyle ödüllendirilmiştir.
• Emir Bey Dönemi: Sarım Bey’in ölümünden sonra Emir Bey reisi olmuş; 30 yıl sessiz bir yönetim sürdürmüştür. Daha sonra aşiret tekrar ikiye bölünmüş; bir kısmı İran, bir kısmı Osmanlı tarafına geçmiştir. Şah Muhammed döneminde İran’ın zayıflaması üzerine tüm Mukrî beyleri Osmanlı himayesini kabul etmiştir.

Mekrîler, Osmanlı-Safevi çatışmasında pragmatik bir tavır sergilemiş; güç dengesine göre taraf değiştirmiştir. Bu, Kürt beyliklerinin genel özelliğidir: Milliyet veya inançtan ziyade kendi çıkarları ve lokal rekabet belirleyici olmuştur.

Dil, İnanç ve Coğrafya

• Dil: Mukrîler, Goranî lehçesine çok yakın bir Kürtçe konuşur; bazı kaynaklar dillerinin Avesta’ya (Zerdüştî metinlerin dili) yakınlığını vurgular. Bu, aşiretin Med kökeni teorisini destekleyen bir unsurdur.
• İnanç: Çoğunluk Sünni’dir (özellikle Özalp, Saray, Van civarında); ancak tarihî olarak Zerdüştî etkiler taşıdığı rivayet edilir. Bazı kolları Yezidi unsurlar barındırabilir.
• Coğrafya: İran’da Sowuçbulak (Mahabad) dağları, Urmiye Gölü güneyi, Diryas, Çapaklı, Axtacı, Salduz; Irak’ta Şehrizor nahiyesi; Türkiye’de Van-Özalp, Saray ve çevresi.

Önemli Şahsiyetler

Mekrî aşireti, ilim ve liderlik alanında önemli figürler yetiştirmiştir:

1. Budakhan (Kör Budakhan) Budak Sultan’ın torunlarından; 10. yüzyıl sonlarında Mukri Hükümeti’ni yönetmiş. Şeyh Şerefiye ve Elmenkur aşiretlerine karşı hileli yöntemler kullanmış; Çerkez katliamı benzeri olaylarla tanınmıştır.
2. Emirhan (Mükri Emirhan) Kubat Bey’in amcası; Gümrut emiri. H.1019 (M.1610) katliamında öldürülmüştür.
3. Emire Paşa Şeyh Haydar’ın oğlu; Şah Tahmasp himayesinden Osmanlı’ya geçmiş. Kanuni’den Musul, Şehrizor, Erbil ve Marağa bölgeleri almış; Van Beylerbeyi ile İran’a karşı savaşmış; Deryas nahiyesini zorla ele geçirmiştir.
4. Sarım Bey Seyfeddin’in oğlu; Şah İsmail’e karşı zaferler kazanmış. İstanbul’a giderek Kanuni’ye itaat etmiş; vefatından sonra aşiret üçe bölünmüştür.
5. Şir (Şér) Bey H.1019 katliamından sonra Şah Abbas tarafından reisi tayin edilmiş; ancak Osmanlı’ya yönelmiştir.

Genel Değerlendirme

Mekrî aşireti ve beyliği, Kürt tarihinin Safevi-Osmanlı çatışmasındaki tampon rolünü temsil eder. Şerefname’nin iki rivayeti (Şehrizor Mekrî aşireti ve Baban soyu), aşiretin Kürt aristokrasisi içindeki meşruiyetini gösterir. Dilinin Avesta’ya yakınlığı ve Zerdüştî etkiler, Med köken teorisini güçlendirir; ancak bu bilimsel olarak henüz kesinleşmemiştir. Aşiret, pragmatik siyaseti ve direnişiyle tanınır; günümüzde Mahabad-Urmiye hattında ve Türkiye’nin Van-Özalp civarında dağılmış mensuplarıyla varlığını sürdürür.

Aşiret, Kürt tarihinin göç, beylikleşme ve güç dengesi dinamiklerinin somut bir örneğidir; Şerefname’nin verileri, Minorsky’nin uyarılarıyla birlikte değerlendirildiğinde daha sağlıklı bir analiz sunar.

Kaynakça

• Şeref Han Bidlîsî. Şerefname (1597; Mehmet Emin Bozarslan çevirisi; Mekrî beyleri bölümü).
• Muhammed Emin Zeki Beg. Kürtler ve Kürdistan Tarihi (1931; Mukri aşireti rivayetleri).
• Yakut el-Hamavî. Mu‘cemü’l-Buldân (Muzuri/Mukri coğrafyası).
• Minorsky, Vladimir. “The Tribes of Western Iran” (makale; Kürt aşiretleri orijini uyarıları).
• Abbas el-Azzavi. Aşairu’l-Irak (Mukri kabileleri).