MIRDESİ VEYA MIRDASİ AŞİRETİ

Mirdasi (Mirdesî / Mirdâsî) Aşireti: Kökenleri, Tarihî Gelişimi ve Yerleşimleri

Mirdasi (Mirdesî veya Mirdâsî) aşireti, Kürt tarihinin köklü konfederasyonlarından biri olup, özellikle Diyarbakır (Amid), Eğil, Palu, Çermik (Çermog), Çüngüş (Çermik), Karacadağ, Adıyaman (Gerger), Şanlıurfa, Maraş (Pazarcık) ve İç Anadolu (Haymana civarı) bölgelerinde yerleşik bir geçmişe sahiptir. Aşiret, Osmanlı ve Selçuklu dönemlerinde Eğil Beyliği (Eğil Emirliği) ile özdeşleşmiş olup, bu beylik 11. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar (yaklaşık 1049-1845) bölgede egemenlik kurmuştur. Aşiret adı, tarihî kaynaklarda (Selimname'de Mirdesi olarak) geçer ve Mirdasoğulları (Mirdâsî Hanedanı, 1024-1080) ile ilişkilendirilir; bu hanedan, Halep merkezli bir Arap (Beni Kilab kökenli) yönetim olarak bilinir, ancak aşiret yapısı Kürt unsurlarla karışmıştır.

Köken tartışmaları yoğundur: Bazı rivayetler aşireti Sasani kökenli Bermekîlerin bir kolu olarak gösterirken, kendileri Abbasoğulları'na (Hz. Abbas soyuna) bağlar; ellerinde 17. baba Hz. Abbas'a ulaşan şecere bulundurdukları belirtilir. Diğer görüşler, Arap kökenli Beni Kilab'ın Fatımilerle çatışmasından (1029) sonra Halep'ten göç ettiklerini savunur. Şeref Han (Şerefname), Mirdasilerin reislerinin Abbasoğulları'na dayandığını belirtir; bu görüş, mevcut kaynaklarda aksi bilgi olmaması nedeniyle kabul edilir. Aşiret, Kürt aşiretleriyle uzun süre iç içe yaşamış, Türkmen aşiretleriyle kız alıp verme yoluyla karışmıştır; bu nedenle saf Arap kökenli bir silsile tespit etmek zordur. Bazı kaynaklar Türkmen-Arap-Kürt karışımı bir yapı olduğunu ileri sürer. Dini olarak Sünni olup, tasavvufi (sofî) eğilimleri güçlüdür; Pir Mansur gibi figürler manevi otorite kaynağıdır.

Tarihî gelişimde dönüm noktası, Mirdasoğulları Hanedanı'dır (1024-1080): Salih bin Mirdas (Esedüddevle), 1024'te Halep'i Fatımilerden alarak bağımsızlığını ilan etmiş; Humus, Baalbek, Sayda gibi bölgeleri kontrol altına almıştır. Ancak Fatımilerle çatışmalar (Remle savaşı, 1029'da Salih'in ölümü) ve Ukayliler'in saldırıları hanedanı zayıflatmıştır. Hanedan dağılınca aşiret mensupları Kürt Dağı (Afrin civarı) üzerinden göç etmiş; tutunamayınca Eğil civarına yerleşmiştir (1030 civarı). Burada Pir Mansur (Seyyid Hüseyin el-A'rac'ın oğlu, Hakkari'den gelen bir dini önder), Mirdasilerin mürşidi olmuş; tarikatı yaymıştır. Pir Mansur'un vefatından sonra oğlu Pir Musa, ardından torunu Pir Bedir şeyhlik postuna oturmuş; Pir Bedir, Mirdasi aşireti desteğiyle Eğil Kalesi'ni fethederek beyliği kurmuştur (yaklaşık 11. yüzyıl sonu). Beylik, Eğil, Palu, Çermik ve çevresini kapsar; Selçuklu istilasında (Emir Artuk Bey, 1068 Silvan kuşatması) Pir Bedir ve oğulları şehit düşmüş; ancak Pir Bedir'in hamile eşi sayesinde soy devam etmiştir (Bulduk Bey doğmuş, "Bulduk" adı umut anlamındadır).

Beylik, Abbasi soyu iddiasıyla meşruiyet kazanmış; Osmanlı döneminde de (Şah İsmail'in 1508 Eğil işgali, Yavuz Selim'in Çaldıran zaferi sonrası Kasım Bey'in dönüşü) varlığını sürdürmüştür. Nusret Aydın'ın Diyarbekir ve Mirdasiler Tarihi eserinde belirtildiği üzere, Mirdasilerin toprakları Amid sınırlarından Karacadağ kuzeyi, Gerger, Fırat nehri, Pütürge, Elazığ, Munzur Dağları, Muş, Bingöl, Lice ve Silvan'ı kapsar; başlangıçta Piran (Dicle) merkezli yerleşmişlerdir. Bölgenin 9.-10. yüzyıldan beri tarihine damga vurmuşlardır.

Aşiret, Eğil Beyliği'nin dağılmasıyla üç ana parçaya ayrılmıştır:

• Mırdasi Tirkan (Terikan): Diyarbakır Karacadağ yaylası ve Karageçi bölgesine giden grup; daha sonra ikiye ayrılmış (Diyarbakır Mırdasi Terikan ve Kâhta Nemrut Dağı'na giden Gavestiyayi).
• Mırdasi Abdul Hay: Haymana (Ankara-Konya arası).
• Mırdasi Gavestiyayi (Gavestiyayi/Öküzü Yorulmuşlar): Nemrut Dağı göçü, Karageçilerle savaş sonrası (ölü sayısı oyunuyla göç kararı).

Günümüzde ağırlıklı olarak Kâhta, Haymana, Diyarbakır (yaklaşık 8 köy), Şanlıurfa ve Maraş Pazarcık'ta (Haymana'dan kopan grup) yaşarlar. Kuzey Irak ve Suriye'de (Halep, Şam) de mensupları vardır. Aşiret, 26 Kürt abrından (beylik) biri olarak Şeref Han tarafından kaydedilmiştir; kültürel ve sosyal katkıları (medrese, tasavvuf yayılması) bölge tarihine damga vurmuştur.

Aşiretin bilinen kolları:

• Buldukaniler: Eğil'de; Akkoyunlularla iyi ilişkiler kurmuş, ancak Şah İsmail işgaline engel olamamış.
• Diğer kollar: Palu, Harpu, Berdenç, Çermik (Çermog).

Aşağıdaki tablo, Mirdasi tarihinin ana evrelerini özetler:

Dönem / Olay	Açıklama	Kaynak / Notlar
1024-1080	Mirdasoğulları Hanedanı (Halep merkezli); Salih bin Mirdas'ın kuruluşu	TDV İA, Wikipedia
1029-1030 Göç	Fatımiler ve Ukayliler yenilgisi; Halep'ten Kürt Dağı'na, sonra Eğil'e	Şerefname, Nusret Aydın
11. Yüzyıl Sonu	Pir Mansur'un Eğil'e gelişi; Pir Bedir'in Eğil Beyliği'ni kurması	Nusret Aydın, Şerefname
1068 Silvan Kuşatması	Artuk Bey'e yenilgi; Pir Bedir şehit düşmüş, soy Bulduk Bey ile devam	Yerel rivayetler
1508 Eğil İşgali	Şah İsmail'e karşı direniş; Kasım Bey'in Yavuz Selim sonrası dönüşü	Osmanlı kayıtları
19. Yüzyıl Dağılımı	Üç ana kol: Tirkan, Abdul Hay, Gavestiyayi	Nusret Aydın
Güncel Yerleşim	Kâhta, Diyarbakır, Haymana, Şanlıurfa, Pazarcık; Suriye ve Irak'ta da	Modern dağılım

Önemli şahsiyetler arasında Emir Hüseyin (Emir Muhammed'in oğlu, Çermik'e bağlı Ekil/Eğil imaretinin kurucusu) öne çıkar.

Sonuç olarak, Mirdasi aşireti, Abbasi soyu iddiası taşıyan, Halep Mirdasoğulları'ndan Eğil Beyliği'ne uzanan köklü bir yapıdır; Arap-Kürt-Türkmen karışımı, tasavvufi eğilimli ve göçlerle şekillenmiş bir kimliğe sahiptir. Eğil merkezli beylik dönemi, Kürt tarihinin yerel egemenlik örneklerinden biridir; günümüzde dağılmış olsa da kültürel mirası devam eder.

Kaynakça

• Muhammed Emin Zeki Beg. Kürtler ve Kürdistan Tarihi (1931; çeşitli baskılar, Meşahir-ül Ekrad dahil).
• Nusret Aydın. Diyarbekir ve Mirdasiler Tarihi (Avesta Yayınları, 2011).
• Şeref Han. Şerefname (çeşitli çeviriler, Eğil Beyliği bölümü).
• TDV İslâm Ansiklopedisi. "Mirdâsîler" ve "Sâlih b. Mirdâs" maddeleri.
• Wikipedia. "Mirdasoğulları" ve "Eğil Beyliği".
• Butun-Asiretler Blogspot. "MIRDESİ VEYA MIRDASİ AŞİRETİ".
• Diğer: Vladimir Minorsky, Basil Nikitin, Nusret Aydın'ın eserleri ve yerel rivayetler.

 

Derleme:

Memedé Kazım

 

..