METİNAN AŞİRETİ

 

Metinan Aşireti: Mardin-Şanlıurfa-Diyarbakır Üçgenindeki Köken, Yapı ve Sosyo-Politik Konumu

Metinan (Metînan veya Metinanî) aşireti, Güneydoğu Anadolu'nun Mardin, Şanlıurfa ve Diyarbakır üçgeninde yoğunlaşan, nüfusu ve etkinliğiyle bölgenin en önemli Kürt aşiretlerinden biridir. Aşiret, Derik, Mazıdağı ve Çınar ilçelerinde hatırı sayılır bir demografik ağırlığa sahip olup, kırsal yerleşimlerden kent merkezlerine uzanan geniş bir coğrafyada varlık göstermektedir. Yerleşik tarım ve hayvancılıkla geçinen Metinanlılar, göç hareketleri sayesinde Türkiye'nin batı metropollerine ve yurtdışına yayılmış; ancak güçlü iç dayanışma ve nesiller arası aktarım mekanizmaları sayesinde aşiret kimliğini korumuştur.

Yerleşim ve Nüfus Dağılımı

Metinan aşireti, Mardin'in Derik ilçesinde 15 köy ve 17 mezraya, Mazıdağı'nda 5 köye, Çınar'da ise 10 köy ve 4 mezraya sahiptir. Diyarbakır'ın Çarıklı Beldesi'nin büyük çoğunluğu Metinan mensuplarından oluşmakta olup, 2019 yerel seçimlerinde Çarıklı Belediye Başkanı seçilen Servet Güngörür, aşiretin Diyarbakır'daki önde gelen isimlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Aşiretin nüfusu yalnızca kırsal alanlarla sınırlı değildir; Derik merkez (özellikle Kale Mahallesi), Viranşehir merkez (yaklaşık 2000 hane), Çınar ve Mazıdağı merkezlerin bir kısmı, Kızıltepe merkezin bir kısmı, Dicle ilçesi merkezi, Diyarbakır ve Mardin merkezlerin bir kısmı, Van Çaldıran, Muş, Mersin (özellikle Çay Mahallesi), Adana (Gülbahçe Mahallesi) ve İstanbul'un Kartal, Esenler ile Ümraniye ilçelerinin belirli mahallelerinde de yoğunlaşmıştır.

Aşiret üyelerinin göç ettikleri yerlerde bile aşiret bağlarını korudukları, yapılan anketlerde "İlçe merkezine veya herhangi bir ile göç etmek aşiretle ilişkileri koparır mı?" sorusuna %100 "Hayır" cevabı verilmesiyle doğrulanmıştır. Nüfus tahminleri arasında uzlaşma yoktur: Bazı liderler 40 bin, Hatip Durmaz gibi isimler 200 bin, bazı aşiret mensupları ise 200 binden fazla rakam telaffuz etmektedir. Köy ve mezra sayıları da liderlerin ifadeleri ve saha çalışmalarıyla belirlenmiş olup, yaklaşık 30-40 yerleşim birimi olarak kabul edilir.

Köken ve Kurucu Figürler

Metinan aşiretinin kurucuları, dört kardeş olarak anılır: Şehmus (Şeyhmus), Abdurrahman, Ağa ve Ali Kuruş. Bu kardeşler, Şexki (Şêxkî) kabilesi altında birleşmiş; aşiretin öz Metinanlıları olarak görülmüştür. Şexki kabilesine bağlı köyler şunlardır: Dumluca (Sipnat), Çukursu (Xanuk), Ballı (Zorava), Üçkuyu (Bira), Gümüşyuva (Déra Metina), Burç (Bırç) ve Aşağı Ortaören. Aşiretin en eski köyleri Bellık (Belik), Gümüşyuva (Déra Metina), Sakızlı (Banxir), Göktaş (Kevırşin) ve Çukursu (Xanuk) olarak kaydedilir; Dumluca ise sonraki dönemde kurulmuştur. Aşiretin ilk yerleşim yeri olarak Gümüşyuva (Déra Metina) gösterilir; Türkçe karşılığı "Metinan Kilisesi" olan bu isim, köye yerleşildiğinde zaten var olan bir kilise yapısından kaynaklanır.

Aşiret mensupları, İslamiyet öncesi dönemde Zerdüştî (Zerdüşt) inancına sahip olduklarını; bazıları ise atalarının "Fılle" veya "Fılleh" (Hristiyan) olduğunu belirtir. Çınar ve Derik Şerefli köyünde Yezidi kökenli olduklarını söyleyen üyeler de mevcuttur. Bu dini çeşitlilik, aşiretin heterojen yapısını ve Eickelmann'ın "aynı aşirette farklı din ve etnik grupların bulunabileceği" tezini doğrular.

Göç Hikâyeleri ve Parola Geleneği

Aşiretin kökeni konusunda farklı rivayetler vardır. En yaygın anlatıya göre Metinan aşireti, Kuzey Irak Kürdistanı'ndaki Metinan bölgesinden göç etmiştir; Kerkük ve Süleymaniye'den geldikleri, şecerelerde her üç dededen birinin Süleyman adını taşımasıyla desteklenir. Göç sırasında aşiret üyeleri Van Çaldıran, Muş, Diyarbakır ve Mardin dağlık kesimlerine dağılmış; "öküzleri yorulanlar" Van, Muş ve Dicle'de yerleştiği için "Metinané Gawesti" (Öküzü Yorulan Metinanlılar) olarak anılmıştır.

Aşiret lideri Hatip Durmaz'ın aktardığına göre, göç sırasında birleşme sözü olarak bırakılan parola nesilden nesile aktarılmıştır: Şeva reş, şuva reş, miha qer (Karanlık gece, sürülmemiş tarla, esmer koyun). Bu parola, Çaldıran'daki Metinanlılarla Derik'tekilerin hâlâ iletişim kurmasını sağlamıştır. Dağlık kesimlere yerleşenler, yaşadıkları dağları geldikleri yerdeki Metinan Dağı'na benzeterek bu ismi benimsemiştir.

Bir başka anlatı, aşiretin Med İmparatorluğu'ndan (Mitanni) geldiğini savunur; Mitannilerin dağılmasından sonra Kerkük-Süleymaniye'de beylik olarak devam ettiği, Acemler ve Selçuklular nedeniyle dağıldığı ve Mardin-Diyarbakır'a yerleştiği iddia edilir. Mitanni isminin zamanla Metinan'a dönüştüğü veya "metin duruş" anlamında benimsendiği öne sürülür. Bu rivayetler, efsanevi nitelikte olup tarihî kanıtlarla doğrulanamaz; aşiretin kökeni muhtemelen Kuzey Irak Kürt topluluklarına dayanır.

Kabile ve Mallar

Aşiret içindeki başlıca kabileler:

• Şexki: Dumluca (Sipnat), Çukursu (Xanuk), Ballı (Zorava), Üçkuyu (Bira), Gümüşyuva (Déra Metina), Burç (Bırç), Aşağı Ortaören.
• Temelli: Bozbayır (Mansuri), Çivili (Bızmaro).
• Feroyi.

Başlıca mallar (aile kolları):

• Mala Mehemed
• Mala Soltıké
• Mala Zinıké
• Mala Mehemed Emin
• Mala Hüsen Ağa
• Mala Süleyman Ağa

Aşiretin ilk büyükleri arasında Husen Ağa, Hacı Bozo ve Mehmet Emin sayılır. Bazı ileri gelenler, ilk yerleşim yerinin Newala Kuré (yıkık bir yer) olduğunu belirtir.

Tarihî ve Sosyo-Politik Konum

Metinan aşireti, 1871 Amid Sancağı salnamesinde Metinan Bucağı olarak kaydedilmiştir; bu, aşiretin Osmanlı idari yapısındaki varlığını gösterir. Aşiret, bölgenin kültürel ve sosyal dokusuna katkıda bulunmuş; göçlerle Türkiye'nin batısına yayılmış, ancak güçlü dayanışma sayesinde kimliğini korumuştur. 21. yüzyılda siyaset-aşiret ilişkilerinde aktif rol oynayan Metinanlılar, yerel seçimlerde ve aşiret içi toplantılarda örgütlü bir yapı sergiler.

Sonuç olarak, Metinan aşireti, Mardin-Şanlıurfa-Diyarbakır üçgenindeki demografik ağırlığı, güçlü iç bağları ve göç dinamikleriyle bölgenin en etkili aşiretlerinden biridir. Köken rivayetleri (Kuzey Irak Metinan bölgesi, Mitanni efsanesi) tarihî olgudan çok sözlü geleneğe dayanır; aşiretin gücü, nesiller arası aktarım (parola gibi) ve yerleşik-kentli entegrasyonunda yatar. Günümüzde hem kırsal hem kentsel alanlarda varlık gösteren Metinanlılar, Kürt aşiret yapısının modern dönüşümünün tipik bir örneğidir.

Kaynakça

• Ateş Durç, Safiye. Türkiye'de Siyaset Aşiret İlişkisi. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Siyaset Bilimi ve Kamu Yönetimi Anabilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2010 (veya ilgili tarih).
• Muhammed Emin Zeki Beg. Kürtler ve Kürdistan Tarihi (1931; çeşitli baskılar).
• Nusret Aydın. Diyarbekir ve Mirdasiler Tarihi (Avesta Yayınları, ilgili bölümler; aşiret göç ve yapı karşılaştırmaları için).
• Yerel sözlü tarih ve aşiret lideri görüşmeleri (Hatip Durmaz, Servet Güngörür vb.; 2008-2010 dönemi anket ve toplantı kayıtları).
• Şeref Han. Şerefname (Eğil ve Amid civarı aşiretler için genel referans).
• Osmanlı salnameleri (1871 Amid Sancağı, Metinan Bucağı kaydı).

 

Derleme:Memedé Kazım

UYARI: Sitemizin Tüm hakları saklı olup, internet üzerinden yayın yapmaktadır.
İzinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz.