MERVANİLER

 

Mervanî (Mervânî / Mervanidler) Aşireti ve Beyliği: Kökenleri, Tarihî Gelişimi ve Kültürel Mirası

Mervanî aşireti ve Mervanî Beyliği (Mervânî Devleti), 10.–11. yüzyıllarda Yukarı Mezopotamya’da (Diyarbakır, Silvan, Farqin/Meyyafarikin, Cizre, Nusaybin, Erciş, Malazgirt ve çevresi) hüküm sürmüş, Kürt kökenli en önemli yerel hanedanlardan biridir. Beylik, Abbasi Halifeliği’ne bağlı bir emirlik olarak kurulmuş; Karakoyunlu, Akkoyunlu, Safevî ve Osmanlı dönemlerine uzanan süreçte bölgenin siyasi ve kültürel yapısında belirleyici rol oynamıştır. Aşiret, tarih boyunca Hakkâri, Botan (Boxtan) ve Diyarbakır havzalarında varlık göstermiş; günümüzde de bu coğrafyada dağılmış mensuplarıyla tanınır.

Köken ve İsim Kökeni

Mervanî aşireti, aslen Humeydî (Hümeydî / Hamidî / Huveydî) aşiretinin Harbuxtî (Harbûxtî / Harbuhtî) koluna mensuptur. Aşiret, Şeyh Mahmut (Baz bin Dostık) döneminde Hakkâri’den Silvan’a (Meyyafarikin) göç etmiş; daha sonra Hasan bin Mervan’ın (Baz’ın bacısının oğlu) liderliğinde Mervanî adını almıştır. Bu isim, 10. yüzyıl sonlarında resmileşmiş; Şerefname ve İbnü’l-Ezrak gibi kaynaklarda “Mervanî aşireti” olarak kaydedilmiştir.

• Humeydî / Huveydî kökeni: İbnü’l-Ezrak, aşiretin asıl adının Harbuxtî olduğunu; Arap yazarların Kürtçe isimleri yanlış telaffuz ederek Humeydî/Huveydî şeklinde yazdığını belirtir. Huveydî, yörede “topuz” anlamına gelen bir savaş aletiyle ilişkilendirilir; “gözleri sürmeli topuz” deyimi buradan gelir.
• Botan (Boxtan) bağlantısı: Aşiret şairleri Botan’ı üç bölüme ayırır:
  1. Berriya Azzo: Tur Abdin’den (Midyat) Musul-Bağdat’a uzanan alan.
  2. Berriya Mıllanî: Harran-Tur Abdin-Diyarbakır arası.
  3. Serhed: Elazığ-Bingöl-Silvan-Diyarbakır-Malatya arası. Botan ismi, Süryanice “Botnahrin” (iki nehir arası) kelimesinden bozmadır; Dicle-Fırat arası bölgeyi tanımlar.

Mervanî Beyliği’nin Kuruluşu ve Gelişimi

Beylik, Baz bin Dostık (Bad / Baz, Hümeydî aşiretinden) tarafından temelleri atılmıştır:

• Baz bin Dostık, 10. yüzyıl sonlarında Hakkâri’den Silvan’a gelmiş; Büveyhîler ve Hamdanîler ile çatışarak bölgeyi kontrol altına almıştır.
• 373–374 H. (984–985 M.) yıllarında Büveyhî Melik Adududdevle’nin baskısından kaçarak Silvan’a çekilmiş; Nusaybin’i istila girişimi başarısızlıkla sonuçlanmış; ancak kardeşi Ebu’l-Fevâris’in ölümüyle birlikte güçlenmiştir.
• 380 H. (990 M.) yılında hileyle öldürülmüş; cesedi Musul-Bağdat’ta teşhir edilmiş; Musul halkı günlerce yas tutmuştur.

Baz’ın yerine bacısının oğlu Mervan bin Lekek (Kek) geçmiş; bu isimle aşiret “Mervanî” olarak anılmaya başlamıştır. Mervanî Beyliği, Abbasi Halifeliği’ne bağlı bir emirlik olarak 983–1085 yılları arasında varlığını sürdürmüştür:

• Başkent: Silvan (Meyyafarikin / Farqin)
• En parlak dönem: Ebu Nasr Nasruddevle Ahmed bin Mervan (1011–1061); 50 yıl süren saltanatı refah ve huzur dönemi olarak bilinir.
• İlmi ve kültürel yükseliş: Silvan, tıp ve ilim merkezi haline gelmiş; İbn Butlân, Cebrail bin Ubeydullah bin Bahtişû, Ebu Saîd Ubeydullah bin Cebrail gibi âlimler yetişmiştir.

Beylik, 1085 yılında Selçuklular tarafından ortadan kaldırılmış; son hükümdar Mansur bin Nasr 1096’da ölmüştür.

Mervanî Beyliği’ni Destekleyen Aşiretler

Beyliğin kuruluş ve güçlenme döneminde şu aşiretler önemli rol oynamıştır:

1. Huveydîler (Humeydî / Hamidî) – Beyliğin bağlı olduğu ana aşiret
2. Hakkârîler – Baz’dan sonra yönetimi devralan kol
3. Dümbüllüler – Zazakî konuşan gruplar
4. Beşnevîler – Şair ve âlimler çıkaran aşiret

Mervanî Döneminde İlim ve Sanat

Mervanîler, özellikle Nasruddevle Ahmed bin Mervan döneminde Silvan’ı önemli bir ilim merkezi haline getirmiştir:

• İbn Butlân (Hıristiyan doktor): Da‘vetü’l-etıbbâ gibi eserler kaleme almış; Nasruddevle için eser yazmıştır.
• Cebrail bin Ubeydullah bin Bahtişû: Tıp alanında uzman; Silvan’da yerleşmiş.
• Ebu Saîd Ubeydullah bin Cebrail: Tıbbi eserler; Nasruddevle’nin baş tabibi.
• Fadl bin Cerir et-Tikritî: Nasruddevle’nin özel doktoru.
• Ebu’l-Hasan Ali bin Muhammed et-Tihâmî: Şair; Nasruddevle için kasideler yazmış.
• Ebu Abdullah Hüseyin bin Davud el-Beşnevî: Beşnevî aşiretinden şair; Baz bin Dostık için kasideler.
• Ebu Nasr Ahmed bin Yusuf el-Menâzî: Malazgirt aşiretinden vezir; Bizans ve Mısır’a elçi olarak gitmiş.

Güncel Durum ve Dağılım

Mervanî ailesi ve aşireti mensupları günümüzde özellikle:

• Diyarbakır (Silvan, Lice, Çermik)
• Mardin (Savur, Midyat)
• Batman, Siirt, Şırnak
• Urfa (Birecik civarı)

bölgelerinde dağılmış halde bulunur. Aile, tarihî mirasını kültürel kimlik ve soy şecereleriyle sürdürmekte; bazı kolları Urfa’da hâlâ “Melik” soyadıyla tanınır.

Sonuç

Mervanî aşireti ve beyliği, Humeydî-Harbuxtî kökenli, Baz bin Dostık ile başlayan ve Hasan bin Mervan ile isimleşen köklü bir Kürt hanedanıdır. Revadî aşiretinden gelen Eyyûbî bağlantısı, ailenin Kürt kimliğini güçlendirir. Beylik, 983–1085 yılları arasında Silvan merkezli bir ilim ve refah dönemi yaşamış; Abbasi, Büveyhî, Hamdanî ve Selçuklu güçleriyle mücadele etmiştir. Günümüzde dağılmış olsa da, Mervanî mirası Diyarbakır-Silvan hattında kültürel ve tarihî bir simge olarak varlığını sürdürür.

Kaynakça

• Şeref Han Bidlîsî. Şerefname (1597; Mervanîler bölümü).
• İbnü’l-Ezrak. Tarih-i Meyyafarikin ve Âmid (Mervanî tarihi).
• İbnü’l-Esir. El-Kâmil fi’t-Tarih (Baz bin Dostık ve Mervanî olayları).
• Muhammed Emin Zeki Beg. Kürtler ve Kürdistan Tarihi (1931; Mervanî rivayetleri).
• Abdusselam Efendi. Mardin Tarihi (Artuklu-Mervanî ilişkileri).
• Mahmut Şakir. Hasankeyf Tarihi (Eyyûbî-Mervanî bağlantısı).
• Yerel sözlü tarih ve Hasankeyf-Silvan rivayetleri (Melikî ailesi dağılımı)
• Ruhavi