KOÇGİRİ AŞİRETİ

                                                                                                                  Fotoğraf Temsilidir

Koçgiri (Qoçgirî / Koçgiri) Aşireti: Kökeni, İsmi, Göç Tarihi ve Kimlik Tartışmaları

Koçgiri Aşireti, Sivas'ın doğusu (Zara, İmranlı, Divriği, Hafik, Kangal, Gürün), Erzincan'ın batısı (Refahiye, Kemah, Kuruçay) ve kısmen Tunceli, Kayseri (Sarız, Develi), Malatya, Adıyaman, Kahramanmaraş (Göksün) ile Adana (Tufanbeyli) gibi bölgelerde yerleşik, ağırlıklı olarak Alevi inançlı ve Kürtçe'nin Kurmanci lehçesini konuşan bir konfederasyondur. Aşiret, tek bir kabileden ziyade, Dersim (Tunceli), Elazığ, Bingöl, Diyarbakır, Muş ve Erzurum gibi iç bölgelerden göç eden kabilelerin bir araya gelmesiyle oluşmuş bir federasyondur. Nüfusu tarihsel olarak 30-40 bin hane civarında tahmin edilmiş olup, günümüzde de bu coğrafyada yoğunlaşmıştır.

İsmin Etimolojisi ve Köken Tartışmaları

Koçgiri ismi, Kürtçe'de Qoçgirî veya Goçagır (büyük göç) olarak yazılır ve Türkçeye "büyük göç" anlamına gelir. Bu görüş, aşiretin sözlü hafızası ve bazı Kürt tarihçileri (örneğin Koçgiri Kültür Merkezi kaynakları) tarafından yaygın kabul görür. İsim, aşiretin tarihsel göç süreçlerinden (Horasan'dan Dersim'e ve oradan Sivas-Erzincan'a) türediği savunulur. Yerel halk tarafından "Goçagır geldi/gidiyor" şeklinde anılması, bu etimolojiyi destekler.

Karşıt görüşler ise ismi Türkçe kökenli gösterir:

• "Koç-gri" (koç + gri/büyük) veya Akkoyunlu/Karakoyunlu gibi Türkmen konfederasyon isimlerine benzerlik (Ömer Lütfü Barkan).
• Horasan'dan gelen Türkmen kökenli Avşar boyuyla bağlantı (Macit Gürbüz, Baki Öz gibi yazarlar; Karahanlılar'da "Koçurganlar" örneği).

Bu iddialar, Cumhuriyet dönemi asimilasyon politikaları bağlamında "Koçgiri'yi Kürtlerden koparma" amacıyla ortaya atıldığı yönünde eleştirilir. Aşiret mensupları, koç/koyunculukla alakası olmadığını (yoğun keçi hayvancılığı yapıldığını) vurgular; isim, göçten gelir ve Türkmenlik iddiası tarihsel çarpıtmadır.

Göç Tarihi ve Yerleşim

Aşiret, kökenini Horasan'a dayandırır; MS dönemlerde Horasan'dan Dersim'e (Pülümür/Mameki civarı) göçler başlamıştır. 1514 Çaldıran Savaşı öncesi ve Yavuz Sultan Selim'in Kızılbaş (Alevi) katliamları (1515'te 40-50 bin kişi öldürüldüğü iddiası; akademik kaynaklarda abartılı bulunur) sonrası kalanlar Dersim dağlarına sığınmış veya batıya sürgün edilmiştir. 1534-1539'da Kanuni Sultan Süleyman'ın iskân fermanıyla Dersim'den Zara, İmranlı, Refahiye, Suşehri, Kemah, Kuruçay gibi bölgelere (yaklaşık 340 köye) yerleştirilmişlerdir. Bu "ikinci büyük göç", aşiretin adını aldığı olaydır.

Göçler, Safevi-Osmanlı çatışmaları, Celali İsyanları ve Osmanlı iskân politikalarıyla şekillenmiştir. Aşiret, Dersim aşiretlerinin kuzeybatı kolu olarak görülür; bazı kolları Kayseri, Adana, Malatya'ya yayılmıştır.

Dil Özellikleri

Koçgiri aşireti ağırlıklı Kurmanci konuşur; lehçe, Mazgirt-Elazığ şivesiyle neredeyse aynıdır (sade, sert ağız; J sesi sıklıkla Z/C'ye dönüşür: Ez zî yerine Ez cî/Ez jî). Standart Kurmanci'ye göre kelime farkları vardır (örneğin Tu çerrî? yerine Tu çawayî?; Phaç kirin yerine Maç kirin). Bölgede 240+ köy Kurmanci-Alevi, 25 kadar köy/mezra Zazaca-Alevi'dir; Zaza etkisi sınırlıdır. Dil, Tunceli-Maraş-Malatya-Bingöl Kurmanci'siyle benzerlik gösterir; Arapça fonetik etkisi zayıftır.

Kabileler ve Konfederasyon Yapısı

Koçgiri, tek aşiret değil, konfederasyondur; Dersim'den göç eden kabileler birleşmiştir:

• Mıstikîyan, Îbikîyan, Balikîyan, Sarîyan, Sefikîyan, Xelîlan, Gernîyan, Pevruzîyan, Qanxancîyan, Reşikîyan, Laçikîyan, Îvaskîyan/Yêvazkîyan.
• Diğer: İban, Mistan, Peruzan, İvaskiyan, Sefan, Balikiyan, Reşikan, Kalkanci, Saran, Cefikan, Gerniyan.

Koçgiri İsyanı (1921)

Mart 1921'de Sivas'ta başlayan ve Tokat'a yayılan isyan, Alişer, Haydar Bey ve Kürt Teali Cemiyeti desteğiyle bağımsızlık talebiyle (Sevr Antlaşması bağlamında) patlak verdi. Nurettin Paşa ve Topal Osman'ın birlikleri tarafından Haziran 1921'de bastırıldı; 180-210 köy/mezra imha edildiği iddia edilir. İsyan, Kürt-Alevi kimliğini ön plana çıkardı; Cumhuriyet dönemi asimilasyon tartışmalarını tetikledi.

Kültürel Unsurlar

Aşiret, Alevi inancına bağlıdır (Hızır, Muharrem, Nevruz, Gağant gibi özel günler; Babamansur Ocağı etkili). Yemekler (Babiko, Nanê sêlê, Çûrtan), türküler (Zöre De doxan, Giran here) ve halk oyunları (Dik, Delilo, Karşılama) zengin kültürel miras taşır. Kimlik tanımlamalarında "Kurmanc" (Alevi Kürt), "Tirk" (Sünni Türk), "Dimilî" (Zaza) ayrımı yaygındır.

Sonuç

Koçgiri Aşireti, Kürtçe Kurmanci konuşan, Alevi inançlı bir konfederasyondur; ismi büyük göçten (Goçagır/Qoçgirî) gelir. Horasan-Dersim göçü ve Osmanlı iskânı tarihini şekillendirir. Türkmen köken iddiaları, asimilasyon politikalarının ürünü olarak eleştirilir; aşiret, Kürt kimliğini vurgular. Koçgiri İsyanı, Cumhuriyet'in erken dönemindeki etnik gerilimlerin simgesidir. Dil ve kültür, Dersim-Malatya-Bingöl Kurmanci'siyle uyumludur; Zaza etkisi sınırlıdır.

Kaynakça

• Koçgiri Kültür Merkezi (yerel anlatılar ve sözlü tarih).
• Wikipedia: "Koçgiri aşireti" ve "Koçgiri İsyanı" (tarihsel özet ve tartışmalar).
• Bütün Aşiretler Blogu: "KOÇGİRİ AŞİRETİ" (etimoloji ve göç rivayetleri).
• Faik Bulut ve benzeri Kürt tarihçileri (Qoçgirî büyük göç tezi).
• Osmanlı arşivleri ve akademik çalışmalar (iskân fermanları, 1530'lar).
• İskender Yıldız (Keklikoluk köyü etnografisi; dil ve kültür özellikleri).
• Martin van Bruinessen ve diğer Kürtoloji kaynakları (lehçe karşılaştırmaları).

                                                                                                                        Fotoğraf Temsilidir

                                                                      Fotoğraf Temsilidir

Kurd of Kochgiri 1915

 UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz. 

 Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan sitemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır