KİKAN VEYA ÇİRİKAN AŞİRETİ

Kikan (Kiki / Çirikan) Aşireti: Kökeni, Göç Tarihi, Kolları ve Günümüzdeki Durumu

Kikan Aşireti (alternatif adlarıyla Kiki, Çirikan veya Kikiyan), Kürt aşiretleri arasında köklü bir geçmişe sahip, özellikle Mardin-Kızıltepe merkezli büyük bir konfederasyon yapısına evrilmiş bir topluluktur. Esas vatanı Musul civarı olarak kabul edilmekle birlikte, tarih boyunca Van, Diyarbakır, Suriye, Irak ve İran gibi geniş coğrafyalarda dağılmış halde yaşamışlardır. Aşiret, Ehli Beyt'e (Peygamber soyuna) dayanan köken iddialarıyla prestij kazanmış, Osmanlı döneminde "Haymenişin taife-i Ekrad" (konar-göçer Kürt taifesi) olarak kaydedilmiştir. Günümüzde Mardin ve Kızıltepe ovasında (Berri) yoğunlaşmış olup, tarım ve arazi işletmeciliği temel geçim kaynaklarıdır. Nüfusu Türkiye'de 100 binin üzerinde, toplamda (Musul ve Suriye dahil) 200 bin civarında tahmin edilmektedir; sadece Kızıltepe'de 160 civarında Kikan köyü bulunmaktadır.

Köken ve İsim Kökeni

Aşiretin adı, Kürtçe'de "ağabey" anlamına gelen "kek" veya "kak" kelimesinin zamanla "Kikan" biçimine evrilmesiyle açıklanır. Musul civarındaki yaşamlarından kaynaklanan bu değişim, aşiretin tarihsel diyalektik evrimini yansıtır. Ziya Gökalp, Kürt aşiretlerini sosyolojik tetkiklerinde Kikanları Kürtlerin "Zil" koluna bağlı bir grup olarak sınıflandırır. Gökalp'e göre Kikanlar, Van civarından bilinmeyen bir tarihte göç ederek Kızıltepe Ovası'na yerleşmiştir.

Bazı rivayetler, aşiretin köklerini Ehli Beyt'e dayandırır; bu iddia, aşiretin dini prestijini güçlendirir. Osmanlı arşivlerinde "Kikiyan" veya "Kiki" olarak geçen aşiret, 5. Reşat (Mehmed Reşad) döneminde ağalık beratı almış büyüklerine resmi statü verilmiştir. Bu berat, aşiretin Osmanlı merkeziyle ilişkisini ve idari tanınırlığını belgeleyen önemli bir unsurdur.

Göç Tarihi ve Yerleşim Süreci

Kikanların Mardin-Kızıltepe ovasına (Berri) gelişleri, tahminen Akkoyunlular dönemine (1350-1400 yılları arası, yaklaşık 600-650 yıl önce) denk gelir. Bu dönemde Akkoyunlular bölgenin hâkimiydi; aşiret muhtemelen bu siyasi ortamda güneye inmiştir. Van yöresinden geldikleri yaygın bir rivayettir; ayrıca Diyarbakır civarından göç ettiklerine dair kaynaklar da mevcuttur.

Dağılım nedenleri arasında devlet sürgünleri ve iç husumetler (kan davaları, aşiret çatışmaları) öne çıkar. Bu süreçte aşiret kolları parçalanmış; bazıları Musul ve Suriye'de kalmış, diğerleri 1750-1760'larda kısmen Anadolu'ya göç etmiştir. Günümüzde Batman, Diyarbakır, Ağrı, Siirt, Cizre gibi yerlere dağılmış kolları bulunur.

Kiki-Çiçi aşiretiyle bağlantı tartışmalıdır: Kiki-Çiçi, yayla döneminde Diyarbakır'ın Karacadağ bölgesinde yaşar; bazı kaynaklar aynı aşiret olabileceğini savunurken, kesin belge yoktur. Benzer şekilde, "Gawesti" (öküzü yorulan) lakabı Kikanlara atfedilse de, bu terim Erzurum Karayazı Berazi, Van-İran Bırukanlı ve Şemskanlı Hemzebegi gibi farklı gruplara da uygulanır; hangisinin orijinal olduğu tartışmalıdır.

Kollar ve Bağlı Kabileler

Kikan, tarihsel olarak Milan konfederasyonu içinde yer almış; güçlü bir konfederasyon yapısına evrilmiştir. İki ana kol vardır:

• Kikan Çırıkan (Çerikan): Kösekan, Azizan, Ömeran, Murikan, Remekan gibi kabileler bağlıdır.
• Kikan Halacan (Xelacan / Helecan): Ömerkan, Temirkan, Hesenkan gibi kabileler bağlıdır.

Musul göçü sırasında bazı kollar Irak ve Suriye'de kalmış; kalanlar Remaka’lar, Azizalar, Şeyhan, Şüküra, Omera, Elihani (Elixanei), Sım’ela ve Necara gibi kabilelerden oluşur. Bu kollar Batman, Diyarbakır, Ağrı, Siirt ve Cizre'ye dağılmıştır.

Zırıkan aşiretiyle bağlantı iddiası yaygındır ancak desteklenmez. Şerefname'ye göre Zırıkanlar (Zirriki / Zırıki), Şeyh Hasan bin Seyyid Abdurrahman'ın (Şeyh Ezraki / Mavili Şeyh) soyundan gelir; Atak Kalesi'ne yerleşmiş, mavi elbise veya mavi göz nedeniyle bu lakap verilmiştir. Bu soy, Kikan kökenli değildir; iddia belgelenmemiştir.

Günümüzdeki Durum ve Toplumsal Yapı

Aşiret, geleneksel Kürt aşiret örgütlenmesine uygundur: Aşiret gelenekleri hâkim, akraba evlilikleri yaygındır ancak dışarıdan kız alma/verme de yaygındır. Toplumsal ilişkiler örf ve adetlere dayanır.

Ağalık, Temurağaoğlu (Timurağaoğlu) ailesi tarafından yürütülür; aile Kızıltepe ve Akyüz köyünde yaşar. Bu aile, dört yüzyıldır aşiret büyüklerinin seçimiyle liderlik yapar; günümüzde Hacı Abdulkadir Timurağaoğlu gibi figürler öne çıkar.

Geçin kaynağı tarım ve arazi işletmeciliğidir; Kızıltepe ovasının verimli toprakları aşiretin ekonomik gücünü sağlar. Suriye ve Musul'da da köyler ve nüfus vardır.

Sonuç

Kikan Aşireti, Musul kökenli göç tarihi, Milan konfederasyonu içindeki konumu ve Kızıltepe merkezli güçlü varlığıyla Kürt aşiret tarihinin önemli bir örneğidir. Ehli Beyt iddiası, Osmanlı beratı ve Ziya Gökalp'in Zil kol sınıflandırması gibi unsurlar kimliğini güçlendirir. Dağılımı sürgün ve iç çatışmalara bağlansa da, geleneksel örgütlenme ve tarımsal ekonomiyle günümüze ulaşmıştır. Zırıkan bağlantısı gibi iddialar belgelenmemiş olup, aşiret kendi iç dinamikleriyle bağımsız bir yapı sergiler. Gelecek araştırmalar Osmanlı arşivleri ve saha çalışmalarıyla göç rotalarını aydınlatabilir.

Kaynakça

• Gökalp, Ziya. (1992). Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler. (Haz. Şevket Beysanoğlu). Sosyal Yayınları, İstanbul.
• Özcoşar, İbrahim. (Tarihsiz). "Osmanlı Modernleşmesi / Merkeziyetleşmesi ve Kriz: Mardin ve Çevresinde Aşiretler Zamanı." Dergipark makalesi.
• Sabah Gazetesi. (2013). "Kızıltepe'de 160 köy aynı aileden: Kikan." Erişim: 9 Mart 2013.
• Bütün Aşiretler Blogu. (Tarihsiz). "KİKAN VEYA ÇİRİKAN AŞİRETİ." Erişim: 2026.
• Facebook paylaşımları ve yerel kaynaklar: IMC Tv Dirok, Eşira Kikan grupları (çeşitli tarihler).
• Ekinci, Mehmet Rezan. (2017). Osmanlı Devleti Döneminde Milli Aşireti (XVIII.-XIX. YY.). Fırat Üniversitesi Doktora Tezi.
• Yapıştıran, C. (2020). "19. Yüzyılda Milli Aşireti'nin Güçlenmesi." Dergipark

                                                                                                                            Fotoğraf Temsilidir

 Derleme : Memedé Kazım İzinsiz ve kaynak gösterilmeden kullanılamaz. Araştırmalarımız sürüyor,ilave ve düzeltmeler yapılacaktır.

UYARI: Sitemizin Tüm hakları saklı olup, internet üzerinden yayın yapmaktadır.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır