KAVİS VEYA KAWİS AĞA

                                                                                                    BU FOTOĞRAF TEMSİLİDİR.

Kürt Dengbejliğinin Unutulmaz Sesi: Kawis Ağa (Kawîs Axa)

Kawis Ağa (Kawîs Axa), XX. yüzyıl başlarında Kürt dengbejlik geleneğinin en güçlü ve en etkili temsilcilerinden biridir. Bağdat Radyosu’nda sesini duyurarak ünü yalnızca Irak’la sınırlı kalmamış; İran, Kafkasya ve Kürdistan coğrafyasının tamamına yayılmıştır. Hayatı, erken yaşta yaşadığı ağır kayıplar ve trajedilerle şekillenmiş; sesi ve klamları ise Kürt sözlü tarihinin kolektif hafızasına kazınmıştır.

Gerçek adı İdris Kakewis olan Kawis Ağa, 1889 yılında, İran sınırları içinde yer alan ve yörede Zozané Çarçela Bertiya olarak bilinen bölgede dünyaya gelmiştir. Babası Ahmed, dedesi Cemilé Kuré Kanewi, annesi ise Leylé (Leyla)’dır. Annesi Irak kökenli olup Soran aşiretiinin içinde büyümüşse de aslı Herki Aşiretindendir. babası ise Herki Aşireti’nin Malbiya ocağına mensuptur. Ahmet, Muhammed, Abdullah ve Cemil adında dört oğlu vardır.  Hastalığı boyunca  ölünceye kadar oğlu Ahmet hep yanındaydı.

Çocukluk, Travma ve Dengbejlikle Tanışma

Kawis Ağa, henüz 10 yaşındayken babasını, 13 yaşındayken annesini kaybetmiştir. Annesinin vefatı, onun hayatındaki en büyük kırılma noktası olmuş; bu kayıp nedeniyle derin bir psikolojik sarsıntı yaşamış ve konuşma yetisini büyük ölçüde yitirmiştir. Uzun süre neredeyse hiç konuşamaz hâle gelmiştir.

Ancak annesinin cenazesinde yaşanan bir olay, onun kaderini değiştirmiştir. Annesinin yakın arkadaşı olan ünlü kadın dengbej Dengbej Fatma, cenazede ağıtlar (klamlar) yakmış; bu performans Kawis’i derinden etkilemiştir. Dengbej Fatma, onu himayesine almış; hem korumuş hem de dengbejlik geleneğinin temel klamlarını öğretmiştir. Kekeme olmasına rağmen Kawis Ağa, sahip olduğu olağanüstü ses gücü sayesinde klamlarını son derece akıcı ve etkileyici biçimde icra etmeyi başarmıştır.

Annesinin vefatından sonra halasının eşi Ahmed Xané Herkî’nin yanına giderek çobanlık yapmış; bu süreçte Dengbej Fatma’nın rehberliğinde dengbejlik sanatında hızla ilerlemiştir. 1915 yılına kadar bu çevrede yaşamış, klasik klam repertuvarını burada edinmiştir.

Rewanduz, Şaqlawa ve Savaş Yılları

1915 yılında Dengbej Fatma ve Tahır Ağayé Herkî, Kawis Ağa’yı yanlarına alarak Rewanduz’da Hacı Newruz’a misafir olmuşlardır. Amaç, Kawis Ağa’yı Irak Radyosu’na kazandırmaktır. Ancak I. Dünya Savaşı koşulları bu girişimi sekteye uğratmıştır. Rewanduz’un 13 Mayıs 1916’da işgale uğraması üzerine grup Şaqlawa’ya kaçmak zorunda kalmıştır.

O dönem Osmanlı himayesinde bulunan Şaqlawa’da savaşın sonuna kadar kalan Kawis Ağa, savaş sonrası birçok kişinin memleketine dönmesine rağmen burada kalmış; beylerin ve ağaların divanlarında klam okumaya devam etmiştir. Bu dönemde ünü hızla yayılmış; halk arasında İdris Kakewis adı Kawis olarak telaffuz edilmiş ve Kawis Ağa ismiyle tanınmıştır.

Bağdat Radyosu ve Ünlenme Süreci

Kawis Ağa’nın ünü kısa sürede Bağdat Radyosu’na kadar ulaşmıştır. 1930 yılında radyoya başvurarak sanatçı olmak istediğini bildirmiş; ancak kekeme olduğu gerekçesiyle dinlenmeden geri çevrilmiştir. Bunun üzerine Bağdat Radyosu’nun hemen yakınındaki bir kahvehaneye giderek icrası son derece hızlı ve teknik açıdan zor olan “Genç Xelil” klamını okumuştur.

Bu performansı duyan radyo yetkilileri hemen kahvehaneye gelmiş, Kawis Ağa’dan özür dilemiş ve onu radyoya davet etmişlerdir. Kendisine bir miktar para ve değerli bir kürk hediye edilmiştir. Bu yayınlardan sonra Kawis Ağa’nın ünü Irak sınırlarını aşmış; Erivan Radyosu ve İran Radyosu gibi Kürtçe yayın yapan merkezlere kadar yayılmıştır.

Klamlarını genellikle Kurmancî ile icra ederken, günlük konuşmalarında Herki şivesini kullanmıştır.

  Kawis Ağa'nın Mezar Taşı

Şeyh Mahmudê Berzencî ve Sımko Ağa ile İlişkileri

Kawis Ağa, Şeyh Mahmudê Berzencî ve Şikakî aşiretinin Evdoyi kolundan Sımko Ağa’nın büyük bir hayranıydı. Şeyh Mahmud onu sık sık yanına çağırır, klamlarını dinlerdi. Kawis Ağa’nın, Şeyh Mahmud’un İngilizlere karşı verdiği mücadeleyi ve bazı Kürt aşiretlerinin ona ihanetini anlatan “De Loy Loy” klamı büyük yankı uyandırmıştır. Bu klamdan etkilenen Şeyh Mahmud, Kawis Ağa’ya beyaz bir Arap atı, Danbezar marka bir tüfek ve mermi kemeri hediye etmiştir.

Kawis Ağa, Sımko Ağa için defalarca İran’a gitmiş; onun onuruna “Were Lawiko Heyran” klamını bestelemiştir. Sımko Ağa’nın Irak’a gelerek Mir Kadir Bey’in misafiri olduğu dönemde Kawis Ağa da Şaqlawa’dan giderek kendisini ziyaret etmiş, bu buluşmada çeşitli hediyeler almıştır.

Hastalık, Ölüm ve Mirası

Hayatının son yıllarında Kawis Ağa, giderek ağırlaşan bir hastalığın pençesine düşmüştür. Soran bölgesinde klam okurken hastalığı ilerlemiş, yatağa düşmüştür. Oğlu Ahmet onu Şaqlawa’ya götürmek istemiş; ancak Kawis Ağa bunu kabul etmemiştir. 1936 yılının Şubat ayında, bir Çarşamba günü, 47 yaşında hayatını kaybetmiştir. Mezarı, Kuzey Irak’ta bulunan Heresima (Herşema) Köyü’ndedir. Bazı rivayetlerde ise aşık olduğu bir kadının yakınları tarafından öldürüldüğü ileri sürülmektedir.

Kawis Ağa; Çemê Çetelê, De Loy Loy, Genç Xelil, Lawiko, Herê Dilberê, Xelito, Lo Lo Peyayo, Dotmam, Hay Delal Delal gibi klamlarla ün kazanmıştır. Toplamda 32 klam derlemesi yaptığı kabul edilmektedir. Radyodan elde ettiği gelir geçimini sağlamaya yetmediği için zaman zaman oğlu Ahmet ile birlikte çerçilik yapmış; eşarp, pantolon, ceket, İran kumaşı ve mendil satarak yaşamını sürdürmüştür.

Bağdat’ta çıkan bir yangında kişisel arşivi tamamen yok olmuştur. Günümüze yalnızca Bağdat Radyosu’nda kayıtlı 32 parçalık albümü ulaşabilmiştir.

Kawis Ağa’nın Kürt Dengbejliğindeki Yeri: Analitik Bir Değerlendirme

Kawis Ağa, Kürt dengbejlik geleneğinde yalnızca güçlü bir icracı değil; aynı zamanda bu geleneğin XX. yüzyılda geçirdiği yapısal dönüşümün simge ismidir. Dengbejliğin divanlardan radyoya taşındığı dönemde, sözlü kültürün modern mecralarda var olabileceğini fiilen göstermiştir.

Onun klamları, Kürt toplumunun yaşadığı direnişleri, ihanetleri, sürgünleri ve travmaları duygusal bir hafıza biçiminde aktarır. Genç Xelil ve De Loy Loy gibi eserler, yazılı tarihin dışladığı alanlarda Kürt halkının tarih bilincini canlı tutmuştur. Annesinin ölümüyle yaşadığı travma ve konuşma yetisini kaybetmesi; buna karşılık klam okurken kekemeliğinin ortadan kalkması, dengbejliğin iyileştirici ve dönüştürücü yönünü açık biçimde ortaya koymaktadır.

Şeyh Mahmudê Berzencî ve Sımko Ağa etrafında şekillenen klamları, dengbejliğin yalnızca estetik değil; ahlaki ve politik bir söylem alanı olduğunu göstermektedir. Kawis Ağa, dengbejliği pasif bir anlatıdan çıkararak eleştirel ve direnişçi bir dil üretmiştir. Lo Lo hey Peyao klamını Sımko için söylemiştir.

Bugün Kawis Ağa, Kürt dengbejliğinde hafızanın taşıyıcısı, direnişin sesi ve sözlü tarihin ustası olarak anılmaktadır. Onun mirası, dengbejliğin yaşayan ve süreklilik arz eden bir kültürel gelenek olduğunu kanıtlamaktadır.

---

Kaynakça

1. Celîlê Celîl – Ordîxanê Celîl, Dengbêjên Kurdistanê, Erivan Yayınları

2. Mela Mehmûdê Bazîdî, Adat û Rusûmên Kurdistanê

3. Mehmed Uzun, Kürt Edebiyatına Giriş

4. Hesenê Metê, Dengbêj û Strana Kurdî

5. Martin van Bruinessen, Ağa, Şeyh ve Devlet

6. Wadie Jwaideh, The Kurdish National Movement

7. Abdulrahman Sharafkandi (Hejar), Kürt Folkloru ve Sözlü Edebiyat

8. Bağdat Radyosu Kürtçe Yayın Arşivleri (1930–1936)

9. Erivan Radyosu Kürtçe Yayın Arşivleri

10. Sözlü tarih anlatıları (Herki, Soran ve Şikakî aşiret çevreleri

Derleme Memedé Kazım

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan sitemiz sorumlu tutulamaz

BU ÇALIŞMA TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR.       
..