Kalendera (Qelendara) Aşireti

Qelendaran (Kalendera / Qelendara) Aşireti: Mardin Bölgesindeki Kökeni, Yerleşimi ve Tarihi

Qelendaran Aşireti (alternatif adlarıyla Kalendera veya Qelendara), Mardin ilinin güneydoğusunda, tipik bir Kürt aşireti olarak konumlanan, geleneksel olarak konar-göçer unsurları barındıran ancak yerleşik tarım-hayvancılık ekonomisine dayalı bir topluluktur. Aşiret, Mardin'in kırsal coğrafyasında, komşu aşiretlerle (Omeryan, Milan, Dakori, Tatlar) çevrili bir alanda yaşar ve Kürtçe (Kurmanci lehçesi) konuşur. Kökeni, Muş-Kulp arasındaki Xıyan (Xiyan) Aşireti'ne dayanır; bu göç, aşiretin Mardin kolunu oluşturan bir ayrılma sürecinin sonucudur. Bilgiler büyük ölçüde Altan Tan'ın Turabiden Berriye'ye adlı eserinden ve ilgili yerel kaynaklardan derlenmiştir.

Coğrafi Yerleşim ve Komşu Aşiretler

Aşiret, Mardin şehrinin güneydoğusunda, Yeşilli ilçesine bağlı bölgelerde yoğunlaşmıştır. Kuzeyinde Omeryan Aşireti, güneyinde Milan ve Dakori Aşiretleri, doğusunda Dakori ve batısında Tatlar yer alır. Bu konum, Mardin'in tipik etnik mozaik yapısını yansıtır: Kürt aşiretleri arasında sınırlar genellikle vadiler, dereler ve tarım arazileriyle belirlenir. Aşirete bağlı başlıca köyler şunlardır:

• Qelendaran (ana köy, Uzunköy olarak da bilinir; Yeşilli'ye bağlı, yaklaşık 60 hane ve 400 nüfuslu bir yerleşim).
• Qesra Qelendara (Qelendaran Kalesi veya Sarayı anlamında; aşiretin tarihi merkezi).
• Zeytunat (zeytinlik anlamında, tarım odaklı).
• Xarpaşikê (Harpaşik veya benzer varyasyonlar).
• Tuwerikê (Tüverik veya varyasyonları).

Bu köyler, vadiler ve yeşil alanlarla çevrili olup, meyve-sebze bahçeleri ve derelerle karakterizedir. Köylerin nüfusu göç nedeniyle azalmış olsa da, tarım (buğday, sebze), koyunculuk ve besicilik temel geçim kaynaklarıdır. Aşiret mensupları, çevre köylerden (örneğin Omeryan, Mazıdağ, Karrasi) gelen ailelerle karışmıştır; örneğin Mala Şexo (Omeryan'dan Kuruma köyü), Mala Naif (Mazıdağ Pir Xettap'tan) ve Mala Emo (Omeryan Xirbê Kaplo'dan).

Liderlik ve Soy Yapısı: Mala Keleş (Mala Hüseynê Sado)

Aşiretin geleneksel ağaları Mala Keleş ailesidir (Mala Hüseynê Sado olarak da anılır). "Keleş" unvanı muhtemelen eski bir dedenin lakabıdır ve aile, Xıyan Aşireti'nden göç ettikten sonra kollara ayrılmıştır. Bu kollar arasında Derik'teki Karahan Ailesi ve Hilvan'daki Tüysüz Ailesi sayılır. Mala Hüseynê Sado'nun bilinen soy ağacı şöyle özetlenir:

• Xışman Sa’do (Sadun)
• Hüseyin
• Ahmed
• Nejat Keleş
• Qelenderalı Heci Mıhemed

Heci Mıhemed, I. Dünya Savaşı sırasında Hamidiye Hafif Süvari Alayları'nda yüzbaşı rütbesiyle Ruslara karşı savaşmıştır. Bu katılım, aşiretin Osmanlı döneminde merkezi otoriteyle ilişkisini gösterir; Hamidiye Alayları, Kürt aşiretlerini entegre ederek doğu sınırını güçlendirmiş, ancak aşiret reislerine de siyasi nüfuz sağlamıştır.

Kültürel ve Tarihi Unsurlar

Aşiret tamamen Kürtçe (Kurmanci) konuşur; Türkçe veya Arapça etkileri sınırlıdır. Bölgenin çok kültürlü yapısı (Kürt, Arap, Süryani unsurları) etkileşim yaratmıştır. Ünlü Kürt ozanı Cegerxwîn (Şehmuz, 1903-1984), ailesiyle bir süre Qelendera'da kalmıştır. Cegerxwîn, aslen Gercüş ilçesine bağlı Hesarê (Hisar) köyünden olup, kan davası nedeniyle göç etmiş; barış sağlanınca Hesar'a dönmüştür. Bu olay, aşiret içi ve komşu aşiretler arası geleneksel anlaşmazlıkları yansıtır.

Aşiret, Xıyan kökenli olması nedeniyle Batman-Sason-Muş hattındaki Kürt aşiretleriyle (özellikle Xıyan'ın diğer kollarıyla) bağını korur. Göç tarihi, Osmanlı iskân politikaları ve 20. yüzyıl çatışmalarıyla şekillenmiştir; birçok aile büyük şehirlere (İstanbul, İzmir, Adana, Mersin, Diyarbakır, Ankara, Gaziantep) göç etmiştir.

Sonuç

Qelendaran Aşireti, Mardin'in güneydoğusundaki tipik bir Kürt aşireti örneğidir: Xıyan kökenli Mala Keleş liderliğinde, tarım-hayvancılıkla geçinen, komşu aşiretlerle çevrili yerleşik bir yapı. Hamidiye dönemi askeri rolü ve Cegerxwîn gibi figürlerle kültürel bağlantısı, aşireti bölgenin tarihsel dokusuna entegre eder. Günümüzde göç nedeniyle nüfus dağılmış olsa da, köyler ve soy hafızası gelenekleri sürdürür. Bu bilgiler, yerel etnografik kaynaklara dayanır; daha derin arşiv çalışmaları Osmanlı tahrir defterleri ve modern saha araştırmalarıyla zenginleştirilebilir.

Kaynakça

• Tan, Altan. (Tarih belirtilmemiş). Turabiden Berriye'ye. Nubihar Yayınları, İstanbul. (Qelendaran bölümü doğrudan alıntılanmıştır).
• "Kalendera (Qelendara) Aşireti." Bütün Aşiretler Blogu. Erişim: 2026.
• Facebook grupları ve paylaşımları: Xiyan Aşireti sayfaları ve Kalender Aşireti soy ağacı tartışmaları (çeşitli tarihler, 2010'lar-2020'ler).
• Cegerxwîn biyografileri: Kovaradilop.net ve ilgili Kürt edebiyat kaynakları.
• Mardin ili yerel tarih kaynakları: Yeşilli ilçesi köy monografileri ve aşiret listeleri (örneğin Mardinhaber.com.tr, 2023)

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.