HESINİ VEYA HESİNİYA AŞİRETİ

Hesiniya (Hasanî, Hesesînî) Aşireti: Kökenleri, Tarihsel Süreci ve Etnik-Dini Kimliği Üzerine Akademik Bir İnceleme

Hesiniya Aşireti, özellikle Kürdistan'ın kuzeyinde, tarihsel olarak Yezidi inancına sahip köklü bir topluluktur. Yezidiliğin Miridxane ocağına mensup olan Hesiniyalar, coğrafi yayılımları, dini kimlikleri ve tarihsel süreçteki göç hareketleriyle bölgenin çok katmanlı sosyo-kültürel dokusunda önemli bir yer tutmaktadır. Aşiretin geçmişi, Musul ve çevresindeki Yezidi katliamları (Xezalî Meselesi) ile bağlantılı göçler ve ardından Kafkasya'ya uzanan uzun bir mücadele tarihiyle karakterizedir.

1. Köken ve Dini Bağlantılar

Hesiniya Aşireti, aslen Kuzey Irak menşeilidir ve Musul civarındaki diğer Yezidi aşiretleri gibi kökleri bu bölgeye dayanmaktadır. Yezidi inancının Miridxane ocağına mensup olmaları, aşiretin dini hiyerarşi içindeki yerini ve geleneksel bağlarını göstermektedir. Hesiniya aşiretiyle aynı kökenden gelen veya onlarla ilişkili olduğu belirtilen diğer Yezidi aşiretleri arasında Belekeri, Beyanduri, Dasini (D'esini), Buvi, Dawudi, Divini, Dodki, Geloyi, Kaşaxi, Memtaci, Memıdoki, Mexsudi, Muski Mirangi, Qzani, Quçi, Remoşi, Şerqi, Tujki ve Udi aşiretleri yer almaktadır. Bu aşiretlerin bir kısmı Piran ocağından, bir kısmı ise Şexubekir ocağındandır. Bu durum, Yezidi inancı içindeki ocak sisteminin aşiret yapılanmasıyla ne denli iç içe geçtiğini göstermektedir.

2. Coğrafi Dağılım ve Göç Hareketleri

Tarihsel olarak Kars, Sürmeli ve Doğubayazıt ile Ermenistan'ın Eçmiadzin (günümüzde Vagharshapat) civarında yaşamış olan Hesiniya Aşireti, Birinci Dünya Savaşı sonrası yaşanan siyasi ve sosyal çalkantılar nedeniyle Ermenistan ve Gürcistan'a göç etmek zorunda kalmıştır. Aşiretin ilk olarak Doğubayazıt civarında, özellikle Bazid şehrine yakın bölgelerde yaşadığı, ancak 1820-1825 yılları arasında Bazid valisi Balul Paşa'nın kendilerini İslam'a geçmeye zorlaması üzerine Iğdır yakınlarındaki Sinek Dağı'na göç ettikleri belirtilmektedir.

1829'da Ruslarla ittifak kuran Hesiniyalar, Kafkasya'daki savaşlarda Rusları desteklemiş ve bunun sonucunda Yezidi köyleri Rus toprakları içinde kalmıştır. 1914 yılında Osmanlı ordularının Yezidi ve Ermeni köylerine saldırıları, aşireti Ermenistan'a sığınmaya zorlamıştır. 1918 yılında Ermenistan bağımsız bir devlet haline geldiğinde, Hesiniyalar Şamiran'a yerleşmişlerdir. 1920'de Bolşevik Kızıl Ordu'nun Ermenistan'ı işgaliyle Ermenistan Sovyetler Birliği'ne dahil olmuş ve Hesiniyalar burada yeni bir düzene adapte olmak durumunda kalmışlardır.

Günümüzde Hesiniya Aşireti, Ermenistan'da geniş bir alana yayılmış durumdadır. Ararata bağlı Afşar, Aştaraké, Şamiramé, Oktémbéryan, Arnavır, Bedel, Erdeşer, Canfidan ve Melebedır, Quruerez, Şariyar, Üzünov'da yaşamaktadırlar. Talin bölgesinde ise Aragats, Beroj, Gelto, Getap, Heko, Qarakért, Sabunçi, Tilik ve Qijla Méra'da yerleşimleri bulunmaktadır. Ayrıca Masis'te de yaşayan kolları vardır. Ermenistan ve Gürcistan'da "Êla Ortiliya" isimli bir kolu daha bulunmaktadır. Yazar Şehidé İbo, "Kurdén Révi" adlı kitabında, Ağrı Dağı'nın arka tarafında, Araratta Ortillerin bir köyü olduğunu ve burada yaşadıkları zorbalık ve baskı nedeniyle önce Kars'a, oradan Sürmeli'ye ve nihayetinde Ermenistan'a göçmek zorunda kaldıklarını yazmaktadır.

3. Sosyal Yapı ve Önemli Şahsiyetler

Hesiniya Aşireti, güçlü bir aşiret içi liderlik ve sosyal dayanışma ağına sahiptir. Aşiret reisi Temir Ağa'nın öncülüğü ve ardından Hasan Ağa'nın liderliği, aşiretin tarihsel süreçteki varlığını sürdürmesinde etkili olmuştur.

Aşiretin en önemli şahsiyetlerinden biri, 1900'lü yıllarda yaşamış olan Hasan Ağa'nın oğlu Yusuf Bey'dir. Eçmiadzin Üniversitesi'nden mezun olmuş, kültürlü bir lider olan Yusuf Bey, sadece Yezidiler arasında değil, Ermenistan, Rusya ve Türkiye genelinde saygı gören değerli bir kişiliktir. Özellikle 1918 yılında Türkiye'den kaçan Ermenilerin yerleşmeleri ve sığınmaları için büyük çabalar göstermiştir. Yusuf Bey'in heykeli günümüzde Ermenistan'ın Şamiram Meydanı'nda bulunmaktadır. Yusuf Bey, aynı zamanda bağımsız Ermenistan parlamentosunun bir üyesi olarak Kürtlerin temsilciliğini de yapmıştır.

Kose Guli Cevher Ağa'nın soyundan olan Keremé Hemid de Hesiniya Aşireti'ne mensup, çok ünlü bir bestekardır. Bu durum, aşiretin kültürel ve sanatsal alandaki katkılarını göstermektedir. Hasan Ağa'nın, Müslüman Kürt aşiret liderlerinden Hamid Beg ile dostluk ilişkileri kurması ve çocuklarının birlikte eğitim görmesi, farklı inanç grupları arasındaki diyalog ve işbirliğinin bir örneğidir.

Hesiniya Aşireti'nin bazı alt kabileleri şunlardır: Muskan, Memudokan, Selwanan, Ulkan, Dodkan, Murtemanan, Geloyan, Mexsudan, Remoşan, Budan, Buvkan, Tujkan, Qazanan, Mamtacan, Reşan (Memeşerifan), Dawidan, Dasinan, Beynduran, Divinan, Belekeran, Torinan, Şerqiyan ve Gelutan.

4. Sonuç

Hesiniya Aşireti, Kuzey Irak kökenli Yezidi inancına sahip, tarihsel olarak güçlü bir göçebe ve yarı-göçebe topluluktur. Xezalî Meselesi gibi büyük katliamlardan kaçarak Kafkasya'ya uzanan zorlu göç yolları, aşiretin direniş ve adaptasyon kapasitesini ortaya koymaktadır. Kars, Sürmeli ve Doğubayazıt'tan Ermenistan ve Gürcistan'a uzanan geniş coğrafi yayılımı, aşiretin tarihi boyunca karşılaştığı siyasi ve sosyal baskıların bir sonucudur. Yusuf Bey gibi liderlerin, sadece kendi aşiretine değil, farklı etnik ve dini gruplara da destek olması, Hesiniya Aşireti'nin bölgesel barış ve dayanışmadaki potansiyel rolünü göstermektedir. Aşiretin günümüzde Ermenistan'daki yoğun yerleşimi ve zengin kabile yapısı, onun kültürel kimliğini ve tarihsel mirasını koruyarak geleceğe taşıdığını kanıtlamaktadır.

Kaynakça

1. Xana Emerali. (Tarihsiz). Ezidiyati. (Bu kaynak için tam künye bilgisi eksiktir. Akademik çalışmalarda yayın evi, yayın yılı ve sayfa numaraları belirtilmelidir.)
2. Şehidé İbo. (Tarihsiz). Kurdén Révi. (Bu kaynak için tam künye bilgisi eksiktir. Akademik çalışmalarda yayın evi, yayın yılı ve sayfa numaraları belirtilmelidir.)
3. (Yazının orijinal Kürtçe metni ve burada yer alan tarihi bilgilerden türetilen çıkarımlar.)
4. Meta Knowledge Search results for "Hesiniya Aşireti tarihi", "Yezidi aşiretleri", "Yusuf Bey Hesiniya", "Kafkasya Kürtleri". (2026). Erişim Tarihi: 8 Mart 2026.
5. Kreyenbroek, Philip G. (2005). God and Sheikh Adi are One: The Yezidis of Iraq and Kurdistan. Syracuse University Press. (Yezidi inancının ocak sistemi ve aşiret bağlantıları üzerine genel bilgi).
6. Bruinessen, Martin van. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. Çev. Remziye Arslan. İstanbul: İletişim Yayınları. (Kürt aşiretlerinin göç ve siyasi katılımı üzerine genel bilgi).
7. Lalish News. (Tarihsiz). Ezidi Tarihi ve Kültürü. (Yezidi tarihi ve katliamlar üzerine genel bilgi. Spesifik bir makale veya yayına atıf yapılmalıdır.)

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.