Helikanlı Aşireti: Tarihsel Köken ve Sosyo-Kültürel Yapı
Köken ve Konum
Helikanlı aşireti, Celali aşiretinin kollarından biri olup, tarihsel olarak İran ve Türkiye sınırının iki yanında dağınık şekilde yerleşmiştir. Celali aşireti üç ana bölümden oluşur: Helikan, Bırxıkan ve Sakan. Bu üç grup, Celali aşiretinin temel yapısını meydana getirir.
Helikanlı aşireti, başta Geloyi (Ciloyi/Gêloi) aşireti olmak üzere birçok alt gruptan oluşur. Bu alt grupların çoğu, şecere sisteminde altıncı veya daha yüksek dedelerde birleşmektedir. Örneğin, Doğubeyazıt yöresinde yaşayan Qotan aşireti lideri Hüsrev Konyar Bey ile Helikanlıların başka bir kolundan Emoya Xelit Ağa (İran’daki Helikan lideri Xalıt Ağa’nın oğlu), soy ağacında “Kör Xelef” adlı dedede birleşmektedir.
Alt Gruplar ve Liderlik
Qoto Ağa’nın zürriyeti zamanla “Qotanlılar” adıyla ayrı bir alt grup haline gelmiş ve bugün bölgede geniş bir aşiret olarak örgütlenmiştir. Hüsrev Konyar Bey’in dedesi Ahmed Ağa, tüm Helikan aşiretine liderlik etmiş ve Hamidiye Alayları’nda komutanlık yapmıştır.
Helikan grubu içinde, birçok aşirette olduğu gibi, geçmişte yöneticilik yapmış “Torun” adı verilen bey aileleri bulunmaktaydı. Örneğin, Kağızman’da yaşayan Cumkan aşiretinden Mala Beyrê, Helikanlılara bu anlamda liderlik etmiştir.
Bugün Iğdır’ın Hasanhan köyünde yaşayan Helikanlıların bir kısmı Cındiyan alt grubuna dahildir. Bu topluluk, Xalıt Ağa’nın büyük dedesi Hasan Beg’in oğlu Evlo’nun zürriyetinden geldiği için “Evlolar” olarak da bilinir.
Yerleşim ve Alt Grupların Çeşitlenmesi
Helikanlı aşireti alt grupları, belirli yerleşim bölgelerine sahiptir. Örneğin, Elyan aşireti yoğunlukla Orgof (Suveren) köyünde yaşamaktadır. Zamanla bazı alt gruplar parçalanarak bağımsız kimlik kazanmıştır. Örneğin, Mısırkan, Pilekan ve Qada Reş grupları aslında Gelturan oymağının alt birimleridir; ancak zamanla ayrı aşiretler olarak örgütlenmişlerdir.
Aşiret yapılanmasının bir diğer özelliği, bazı grupların dışarıdan gelerek gönüllü biçimde Helikanlılara katılması veya iç çatışmalar nedeniyle mensubu oldukları aşiretten ayrılıp başka bir kola dahil olmalarıdır. Örneğin, Mala Meydo grubu, Sule-Etima’dan ayrılarak Gelturan grubuna katılmıştır. Dışarıdan gelip Helikanlılara dahil olan gruplara örnek olarak Geloi aşireti gösterilebilir.
Nüfus ve Sosyo-Kültürel Özellikler
1987 yılında yayımlanan aşiretler raporuna göre:
- Taşlıçay’ın Taşkeser köyü ile Tutak’ın Tanyolu (Adakent) köylerinde yaşayan Helikanlıların nüfusu yaklaşık 400 kişi idi.
- Kars Merkez, Aralık (Hasanhan köyü), Tuzluca ilçesi (Bahçecik ve Bahçelimeydan köyleri) ve Taşburun bucağında yaşayan Helikanlıların nüfusu ise yaklaşık 22.800 kişi olarak kaydedilmiştir.
Raporda ayrıca şu bilgiler yer almaktadır:
- Helikanlılar, Zilan grubu aşiretlerinden Celalilere yakındır.
- Tamamı Müslüman olup Şafii mezhebine bağlıdır.
- Dilleri Kürtçenin Kurmancî lehçesidir.
- İran’daki Helikanlılarla bağlantıları vardır.
- Ağrı İsyanı’na katılmışlardır.
- Yarı göçebe bir yaşam sürmekte, yaz aylarında Ağrı ve Aladağ yaylalarına çıkmaktadırlar.
Kaynakça
- Iğdırsevdası.com – Bölgesel tarih ve aşiret yapıları üzerine makaleler.
- 2000’e Doğru Dergisi (1987). Aşiretler Raporu. İstanbul.
- Bruinessen, M. van. (1992). Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books.
- McDowall, D. (2004). A Modern History of the Kurds. London: I.B. Tauris.
Araştırmalarımız sürüyor,İlave ve düzeltmeler yapılacaktır.
Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan sitemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...
Geloyilerin soyu celali mi pinyanişi mi konfederasyonu demiyorum soyyy!
YanıtlaSilPinyanisidir sonradan Celaliye katılmışlar celali değildir
SilBaşimi aşiretini unutmuşsunuz.başimi aşireti xelki aşiretinin alt koludur.
YanıtlaSilKağızman da xelkilere liderlik yapan cumka değil kor xelefin soyu mala xeleftir soyadları Adıyaman şu Karacaören köyünde yaşıyorlar adları kor xeleften dolayı mala xeleftir hacı Muhammed in 8 tane oğlu vardır büyük bir ailedir
YanıtlaSilxelki xelikan aşiretinin en yiğitleri ve ağaları ığdır/tuzluca/kıznefer köyünde kemal pusa ve çocuklarıdır araştırın! kemal pusa mehmed oğlu yanı heci mihemed xalit ağanın gerçek torunlarındandır
YanıtlaSilSenin rahmetli dedenin adını duydum bizde xelki' yiz kôr xelefin torunlarıyız soyadımız adıyaman kağızman karacaören köyündeyiz bizimkilere sizinkiler ile birlikte çok savaşmışlar hem devlet ile hemde kaçklar ile yanlış hatırlamıyorsam senin dedenin 12 tane oğlu varmış heci mıhık diyorlarmış benim dedem heci ozman babası heci Mıhemed büyüklerine sor tanırlar sizinkiler İstanbul taşınmış yanlış hatırlamıyorsam evet ağalık o zamanlarda bu iki ailenin elindeymiş mala beyreye gelirsek kendine sahip çıkamamış bize mi ağalık yapacaklar.
SilXelikan hasanhan soyundanım bende çok büyük bi geçmişim varmış ağrı isyanlarına katilmiş ailem
SilMala Beyrê aşiretinin Xelkilere ve Cunkalara zamanında Nevo Ağa ve oğullarından Serheng ile Emer Ağa ile liderlik yaptığı doğrudur fakat Mala Beyrê aşireti hiç bir aşirete bağlı değildir. Bizim soyumuz farklıdır dedelerimiz asla cunkayız yada celaliyiz demezdi bunlar son zamanlarda ki asılsız iddialardır. Dedem derdi biz Kağızman-Sürmeli arasında 5 köyde ve Ardahan’da Hanakta 2 köyde varız derdi anlattıklarına göre Bingöl Kiğı’dan gelmişiz Beyro dedemizin abisi Fero Ağa’nın torunları Mala Fera derler Muş Varto ve Bingöl Kiğı bölgesinde yaşarlar zamanında bizim dedeler onlardan kopup gelmişler Kağızmana
YanıtlaSilMala beyre kendi dedesinin intikamını alamadı biz aldık mala beyre ne zaman bize axalık yapmış mala beyre celalilere bağlı değil sahipsiz bir ailedir sadece kendi köylerinde garibanlara axalık yapmıştır
SilSiz kimsiniz bizle kendinizi bir tutuyoesunuz? 1854-55 Rus belgelerinde ki Kürt aşiretleri raporlarına bakarsan Cunikan aşiretinin ağası olarak Nebi Ağa’nın en büyük oğlu Serhıng Ağa zikrediliyor. Serhıng Ağa İran’da bile Ağalık yapmıştır. Gariban diye bahsettiğiniz kişilerde sizsiniz. Cunikan aşiretinin başı Bekira Cunka bile Nebi Ağa’nın oğlu Emer Ağa’nın sağ koludur. Allah var ki Cunkalar her daim Mala Beyre’nin yanında olmuşlardır ve sadakatlerini bozmamışlardır fakat gariban torunları bugün kalkmış bize ahkam kesiyorlar. Biz bir avuç aileydik sizin 200 haneniz vardı gene bizim yaptıklarımızı yapamadınız. Torına Mala Kose ile Torına Mala Beyre arasında olan savaşı elbet duymuşsundur. 12 kişi ile 500 kişilik Zilan aşiretinin süvarilerini darma duman etti Mala Beyre. Zilan aşireti reisi Büyük Yusuf Ağa’nın vurulduğu savaştır. Nebi Ağa ve torunu Zırbe Beg Kağızman ilçe sorumluluğu ve nahiye müdürlüğü yapmış, Emer Ağa İran-Rusya sınırının baş komutanı olmuştur. Himayeleri altında onlarca köy vardı bugün o köylerin hepsi bize dayılarımız diye hitap ederler. Cunkalardan tek lider çıkmış oda Bekira Cunkadır. Kendilerinden lider çıkmadığı için Mala Beyre’ye Cunka demişler ve hep bize dayılarımız diyorlar. Ayrıca hangi dedemizin intikamını alamamışız? Farzet ki bizim alamadığımız intikamı da siz mi alacaksınız? 😁 Yukarı Tut’u kuran bile Mala Beyre’dir ne zaman sizin elinize geçmiş? İşiniz gücünüz Mala Beyre’yi kıskanmaktır.
SilBiz ağrı cunki aşiretindeniz bu aşiret öyle bir aşiret ki birçok sülale ve aileler kendini bu aşirete nispet eder ve etmiştir ve birçok sülaleye aile ye onlardan olmadığı halde sahip çıkmıştır bunlardan biri de mala beyre denilen ailedir mala beyre ailesi cunki değildir zaten fiziksel olarak da hiç benzemiyoruz
SilBiz ağrı cunki aşiretindeniz bizim aileye begoyi derler bizi bilen bilir bizde kimin ne olduğunu biliriz ELHAMDÜLİLLAH
SilSizin gibi birçok sülale aile ve hatta yakınlarıımız komşularımız cunki olmadığı halde yıllardır cunki aşiretindeniz derler ama bizim dedelerimiz ve büyüklerimiz ve biz bize güvenen hiç kimse ye sırt çevirmemişiz ELHAMDÜLİLLAH cunki olmadıklarını bildiğimiz halde siz hayır cunki değilsiniz dememişiz demedik sizin mala beyre aşiret inede hep böyle yaklaşmısız
Silbekira cunka dediğin dedem olur bizim aileye cunki aşireti icinde begoyi derler sizin aşiretiniz size hayırlı olsun siz biz değilsiniz biz
SilMala beyre cunkilere liderlik mi yapmış git biraz aile büyüklerinden bilgi al 😃
SilBiz de Ardahan’ın Kuşuçmaz köyündeniz. Büyüklerimiz bize Mala beyre ailesindeyiz diyorlar. Aşiret olarak da kendimizi Cunka(Cuniki) biliyoruz. Aşiret bağlarımız çok zayıf olsa da. Ardahan da bizden başka Hanak ilçesinde Axaşen köyü, posof ilçesin de Çıldıret, derindere ve satqabel köyleri de cunıkidir. Bir de çağsuyu var ama o köy asimile olmuştur, sadece yaşlıları Kürtçe biliyor. Emin olmamakla beraber gölenin senemoğlu, lelevarginis, şeki ve molla Hasan köylerinde de cunikiler var diye biliyorum. Bahsettiğim bu köylerin birbirleri uzak mesafelere rağmen hep kız alıvermişliği vardır. Bir de belirgin bir şekilde Ardahan’ın diğer Kürtlerinden farklı bir ağzı ile konuşurlar.
SilXelkiler iran suriye ırak türk devleti ile savaşmış boyun eğmemiştir mala beyre dediğin aşiret değil bir aile dir adından da anlaşılacağı üzere: beyrenin evi' dir zamanında öldürülen dedelerinin intikamını almayıp intakmını celali federasyonuna bağlı xelki aşireti mensupları almıştır eskiden yukarı dut bizim elimizdeydi bunlar gelip 30 kişi 1 kişden dayak yiyip giderdi yalan yanlış bilgiler vermeyin millete
YanıtlaSilXelkiler Celalilerin yüz karasıdır. Celalilerin Xelkiler dışında tüm kolları büyük başarılar kazanmış fakat Xelkiler kuru kalabalıktan başka bir işe yaramamışlar. Bu yüzden size üvey evlat diyorlar zaten. Celali aşiretine layık olamadığınız için kendinizi ayrı olarak sayıyorsunuz.
SilMadem biz sadece bir aileyiz o zaman neden bugün sayılarımız binlerce? Cunkiler diyor bizdenler, Xelkiler diyor yok bizdenler. Bu aralarda Xormeki diye bir aşiret çıkmış bize diyorlar Dersimden göç etmişler Alevi kökenliler diye. Halbuki Fero ile Beyre kardeşler, Fero Ağa’nın Alevi ile evlenmesinden sonra kopmuşlardır. Onlarda Varto’da ve Bingöl’de yaşıyorlar onlar bile tarih boyunca ne yiğitlikler yapmışlar ama sonradan hepsi asimile olmuşlar hepsi türkleşmiş alevi olmuşlar. Bizim en büyük dedemizin ismi Gülabi Ağa imiş onun oğlu Ali’nin çocukları ise Fero ile Beyro dedelermiş. Biz hiç bir aşirete bağlı değiliz. Ne Xormeki ne Xelki ne de Cunki çünkü bir kanıt yok. Dedelerimiz zaten biz ne Cunkiyiz ne Celaliyiz derlerdi. Hele Xormeklerden hiç bahsetmediler bile ama hep Fero ile Beyro dededen bahsettiler.
SilBilmeden boş boş konuşmuşsun ne tarihiniz var ne geçmişiniz celali yi oluşturan xelkiler zaten aşiretin tüm liderleri bu koldan çıkar madem o kadar kalabalık sayınız var dedenizin intikamını neden biz aldık ikincisi ben size kimsesiz diyorum sen diyorsun ki biz ne celaliyiz ne cunki siz aşiret değil bir aile siniz aklına koy sadece 5 köyde aileniz var yada yok
SilSiz cunkalara kurban olun kendi söylediğin yalana sende inanmıyorsun biri diyor biz cunki değiliz sen öyleyiz diyorsun mala kosa evet zilan aşiretine bağlı ama tek evdi bi köy saldırdınız Allah korusun sizi kıskanacak kadar düşmedik sadece kendine sahip çıkamamış bir ailenin koskoca iki aşirete liderlik yaptığını söylemesi aşiretimizin adını lekelemesini istemiyoruz öldürülen dedenin adı Eyüp iyi bilirsin koskoca celali aşireti sizi mi kıskanacak git araştır biz Devletler ile savaştık sizin gibi kendi milletimizi bir evi ezip gururlanmıyoruz elhamdülillah
SilVanın karaağaç çakırbey kelle köyleri elya köyüdür xelkilere bağlı yanı tek çatı altında celalilere bağlılar yanlış bilmiyorum
YanıtlaSilBiz ağrı cunki aşiretindeniz
YanıtlaSilTüm cunki aşireti mensubu akrabalarımıza amca oğullarımıza selam olsun
YanıtlaSilCunki lerin hepsinin zaten liderlik özelliği var 7 ,den 70 kadar ELHAMDÜLİLLAH öyle kimse atıp tutmasın burda sallamak kolay iyi araştırın
YanıtlaSilElyanların Xelki(Celali) ile bir bağlantısı
YanıtlaSilyoktur.Elya aşireti Aslen Zilandır.
Bilmediğiniz konular da yanlış yorum yapmayın ezbere kafadan atmayın elbette ki eliyan celali aşiretinin xelikan koludur tarihi belge ve kaynaklar celali aşiretine babadan bağlı tüm kolları açıkça belirtilmiştir
YanıtlaSilBende helikan hasanhan ailesindeyim araştırıyordum bunlar karşıma çıktı
YanıtlaSilElyanlar genetik olarak Xelikanî .. baba soyundan. Fakat Xelikîlerin iki baba soyu var. Celali federasyondur önemi yok kürt tarihinde. Xelkîler Reşî federasyonuna birinci baba soyundan baglilar ve ikinci sirada ise kültürel entegre edinmis bir baba soyundan ibarettir. Bunlarin tümü Berazi kökenlidir ittifak olarak. Selahaddin Eyyübinin babalari Reşilerin kollarinin bir cogunu kendileri ile Irak şengal ve ordandan cogunu Halep bölgesinde götürüp yerlestirir ve ardindan gencleri egitip Kudüs fethine götürüyor. Bu bosluktan dolayi Orada kalanlar Celalî federasyonu altinda Serhad ve Maku bölgesinde ve Iran Azerbaycan bölgesinde bir egemenlik kuruyorlar..eger ki Cunikîler Baba soyu Canbegî asireti ile bir cikarsa bilin ki ayniler ve Hêcîbani kökenliler ki bunlarda Selahattin Eyyübinon soyundanlar. Zaten görünen odur ki Reşwan asireti nerde ise Canikî/Canbegi asiretide ordadir. Kültür ve hisim bagliligi kadimden beri var bunlarin ondandir Selahattin eyyübiye en büyük destegi Reşiler verir ve ayni zamanda Reşilere büyük araziler ve devlet icerisinde büyük etki sahip yapar örnegin Melikan beyliginde secimler olunca oradaki Reşiler ki bugün Reşkoti diye gecerler Eyyubilerden olmayana oy vermiyorlardi. Cunikiler benim bu tahminimce Canbegi ve Hazbani yani kürtcesi Hêcibani asiretinden ve buda Selahattin Eyyubinin asiret birligidir aslinda asirette degil çünkü bunlarin kabileleri hepsi asaga yukari Brukan asillidir bir kac tane Redkan disinda ki Redkanda Brukan Reşi Berazilerle karma kültürel bir birlikteliktenler. V
YanıtlaSil