HANİ, XANİ AŞİRETİ

Hani (Xani) Aşireti Tarihi

1. Köken ve Yerleşim

• Hakkari aşiretleri grubuna mensup olan Hani (Xani) Aşireti’nin köklerinin Xana Mezin hanedanına dayandığı tahmin edilmektedir.

• Tarihî gelişimleri Hakkari ve çevresi ekseninde şekillenmiştir.

• Yoğun olarak Gever (Yüksekova) Hênik köyü civarında yaşamış, sosyolojik sebeplerle Van, Doğubeyazıt, Muş ve Patnos gibi bölgelere yayılmışlardır.

• Mervani Kürt Devleti’nin kuruluşunda Hakkari aşiretleri arasında önemli bir unsur olarak yer almışlardır.

2. Dini ve Kültürel Kimlik

• Mezhep: Sünni – Şafii.

• Aşiretin en tanınmış şahsiyeti: Şeyh Ahmed bin İlyas El-Hânî (Şêx Ehmedê Xânî) – Kürt-İslâm şairi, mutasavvıf ve âlim.

• Bu kimlik, aşiretin İslâmî kültür ve edebiyat tarihinde önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir.

3. Pinyaşi Aşireti ile İlişkiler

• Bazı kaynaklar Hani aşiretini Pinyaşi aşiretinin bir kolu olarak tanımlar.

• Ancak Pinyaşi kolları incelendiğinde Hani/Xani adına rastlanmaması, bağımsız ve köklü bir aşiret olduklarını ortaya koymaktadır.

4. Tarihî Süreç

• 1550: Van ve Gewaş (Westan) kalelerinin Türkmen, Moğol, Akkoyunlu ve Karakoyunlu istilasına karşı savunulması için Pinyaşi ile birlikte Hani aşireti bu bölgelere yerleştirilmiştir.

• 1637: Bitlis Hanı Şerefhan’ın kardeşi Seyyid Muhammed’in yönettiği Çukurca kalesi muhasarasında Hani aşireti, Pinyaşi, Qavalisi, Livi ve Garısan aşiretleriyle birlikte hareket etmiştir.

• 16. yüzyıl Osmanlı-Safevi çekişmesi: Hani aşireti Osmanlı’dan yana tavır almış, bunun karşılığında yurtluk ve ocaklık statüsü kazanmıştır.

• Bu süreçte Hakkari’den Doğubeyazıt’a kadar olan sınır hattında etkinlik kurmuşlardır.

5. Beylik ve Ocaklık Dönemi

• Pinyaşilerin Bılêlan ailesi öncülüğünde Somay, Selmas ve Serelbak bölgelerinde beylik kurmuşlardır.

• 1828’den sonra Şahkulu oğullarının etkinliğini kaybetmesiyle Hani aşiretinin bölgedeki gücü azalmış, farklı coğrafyalara yayılmışlardır.

6. Osmanlı Dönemi Olayları

• Van Valisi Tekeli Mehmet Paşa ile Hakkari hakimi Zekeriya Bey’in oğlu Yahya Bey arasındaki tartışmada çıkan arbede sırasında:

• Hani aşiretinin önde gelenlerinden Ezemşêr Xani Beyi, Alaaddin, Mir Seyyid Bey, Mir Ömer ve İbrahim Bey öldürülmüştür.

• Bu olay, aşiretin Osmanlı dönemi siyasî çekişmelerinde doğrudan rol oynadığını göstermektedir.

7. Günümüzde Yerleşim

• Hakkari, Van, Doğubeyazıt’ın bazı köyleri.

• Diyadin’in Caneqız köyü.

• Patnos’un köyleri.

• Muş’un Bulanık ilçesi Kırkgöze (Kekeli) köyü.

• Bu bölgelerde Hani aşireti mensuplarına rastlanmaktadır.

Kaynakça

Birincil Kaynaklar

• Şerefhan, Şerefname.

• Osmanlı arşiv belgeleri (Van ve Hakkari sancak kayıtları).

• İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-Tarih.

İkincil Kaynaklar

• Bruinessen, Martin van. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan.

• Yıldız, Hakan. Osmanlı Kürdistanı: Aşiretler, Ulema ve Devlet.

• Şeşen, Ramazan. Mervaniler ve Kürt Beylikleri.

• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ehmedê Xanî” ve “Hakkari” maddeleri.

• Olson, Robert. The Emergence of Kurdish Nationalism and the Sheikh Said Rebellion.

Bu Çalışma Bilgilendirme Amaçlıdır