HABEZBENİ ( HEBIZBINİ ) AŞİRETİ

Hebızbıni Aşireti: Kökenleri, Coğrafi Dağılımı ve Sosyo-Politik Dinamikleri

Hebızbıni Aşireti, Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde, özellikle Mardin'in Midyat ilçesinin kuzeydoğu bölgesinde yerleşik köklü bir aşirettir. Hesar ve Mahalmi aşiretleriyle komşu olan Hebızbıniler, zengin bir tarihsel geçmişe ve karmaşık bir sosyal yapıya sahiptir. Aşiretin kökenleri, adı, iç dinamikleri ve bölgesel siyasetle ilişkileri, bölgenin çok katmanlı sosyo-kültürel dokusunu anlamak adına önemli bilgiler sunmaktadır.

1. Köken ve İsim Etimolojisi

Hebızbıni Aşireti'nin kökenlerine dair doğrudan yazılı bilgi kısıtlı olmakla birlikte, aşiretin ağaları olan Mala Temo Gewré'nin Arap Beni Abs kabilesinden geldikleri ve Kasr (Qesrık) köyüne yerleştikleri rivayet edilmektedir. Bu rivayet, aşiretin Arap kökenli bir çekirdek etrafında şekillendiği tezini ortaya koymaktadır. Aşiretin ismi olan "Hebızbıni"nin de bu Arap Beni Abs (Abs Oğulları) bağlantısından türediği ve zamanla halk arasında "Habezbeni"ye dönüştüğü ileri sürülmektedir. Bu etimolojik açıklama, "Abs Beni"nin fonetik dönüşümüyle "Habezbeni" adının ortaya çıkışını mantıklı kılmaktadır.

Aşiretin isminin Ermenistan'ın Erivan yöresinde yaşayan büyük Hazbeni Aşireti'nin ismini çağrıştırması dikkat çekicidir. Ancak, bu iki aşiret arasında herhangi bir doğrudan bağlantı olduğuna dair net bir bilgi bulunmamaktadır. Bu durum, isim benzerliklerinin her zaman etnik veya tarihsel bir bağlantıyı işaret etmediğini göstermektedir.

2. Coğrafi Dağılım ve Yerleşim Alanları

Hebızbıni Aşireti, Midyat'ın kuzeydoğusunda yoğunlaşmış olup, başlıca köyleri şunlardır: Qesrık (aşiretin merkezi), Hosa, Mala Mıhé, Gundık, Ecibe, Xiro, Mıdélbé, Zıvıngé, Baqolıné. Mezralar arasında ise Deyrcın, Zıvınga Spi, Qeyntar, Çala Mezra, Behewi ve Xaniklér yer almaktadır. Bu yerleşim birimleri, aşiretin geleneksel yaşam alanlarını oluşturmaktadır.

3. Dilsel ve Dini Yapı

Aşiretin genelinde Kürtçe konuşulmakla birlikte, bazı köylerde Arapça konuşan topluluklar da aşirete bağlı olarak yaşamaktadır. Haldah, Nunıb ve Aynkaf köylerinde Arapça konuşulması, aşiretin dilsel açıdan heterojen bir yapıya sahip olduğunu ve zamanla bölgedeki farklı etnik gruplarla etkileşim içinde bulunduğunu göstermektedir. Aşiretin diğer bütün köy ve mezraları Müslüman olup Kürtçe konuşmaktadır. Hebızbıni Aşireti içinde Süryani ve Yezidi unsurların bulunmadığı belirtilmektedir ki bu durum, Midyat bölgesinin genel demografik yapısı göz önüne alındığında önemli bir ayrıntıdır.

4. Aşiret İçi Dinamikler ve Liderlik Mücadeleleri

Hebızbıni Aşireti'nin ağaları olan Mala Temo Gewré ailesi, aşiret liderliği nedeniyle yaşanan mücadeleler sonucunda bölünmüştür. Kardeşler Hasan Temo ve Ahmet Temo taraftarı şeklinde ikiye ayrılmışlardır. Üçüncü kardeşleri Hacı Ali tarafsız kalırken, Hacı Ali'nin oğlu Hacı İzzeddin amcası Ahmet'i desteklemiştir. Bu bölünme, aşiret içinde "Benda Hasen" ve "Benda Ahmed" olarak bilinen iki ana kolun ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Aşiret içi çekişmeler, zaman zaman kanlı olaylara da yol açmıştır. Süleyman'é Hasen'in, amcasının oğlu Nuri'yé Ahmedé'yi öldürmesi, ilişkileri daha da gerginleştirmiştir. Bu olay, Süleyman'ın köyden kovduğu bir aileyi Nuri'nin köye geri getirmesi üzerine yaşanmıştır. Aşiret içi bu tür çatışmalar, bölgesel ittifakları da etkilemiştir. Benda Hasen Haverkiler ile, Benda Ahmed ise Dekşuriler ile ittifak kurmuştur.

5. Bölgesel İlişkiler ve Siyasi Etkileşimler

Aşiretin önde gelen figürleri, bölgesel siyasette ve çatışmalarda aktif rol oynamıştır. Süleyman'é Hasen'in Kercoz ağası Yusuf Hasan Şemdin ile ittifak kurarak Déreveri ağası İsayé Hemo'yu Binbaşı Arif Bey vasıtasıyla öldürttüğü rivayet edilmektedir. Bu tür olaylar, aşiretler arası güç mücadelelerinin ve yerel aktörlerin devlet mekanizmalarıyla olan ilişkilerinin bir göstergesidir.

Aşiret liderlerinin Kürt devleti kurma tekliflerine karşı tutumları da önemlidir. Hacı İzzeddin'in, Alıké Baté'nin bir Kürt devleti kurma teklifini ailesi tarafından reddettiği ileri sürülmektedir. Ancak Alıké Baté'nin akrabaları ise Hacı İzzeddin'in bu teklifte bulunduğunu, ancak liderlik konusunda anlaşamadıkları için ayrıldıklarını söylemektedirler. Bu farklı anlatılar, aşiret liderlerinin ulusal kimlik ve bağımsızlık hareketlerine karşı farklı yaklaşımlarını ve aşiret içi güç dengelerini yansıtmaktadır.

Hacı İzzeddin, 1936-1931 tarihleri arasında Tokat Cezaevi'nde kalmış, bu dönemde ailenin diğer liderleri Suriye'ye kaçmıştır. Hacı İzzeddin, Estel'li Hacı Ahmedé Seyrané'nin (Arıkan) kızı ile evlenerek Estel'e yerleşmiş, 1926-1950 yılları arasında Estel'de, 1950'den öldüğü 1959 yılına kadar Aynkaf'ta (Kayapınar) kalmıştır. Dört eşi olduğu belirtilen Hacı İzzeddin'in eşlerinden biri amcasının kızı, biri Savurlu Esat Bey'in kızı, biri Estel'li Hacı Ahmedé Seyrané'nin (Arıkan) kızı, diğeri ise Süryani idi. Bu evlilikler, aşiretler arası, hatta dinler arası ilişkilerin ve ittifakların göstergesidir.

Mardin ve Suriye'de yaşayan Dakori Aşireti'nin ağası Said Ağa'nın da aslen Hebızbıni Aşireti'nin Hoska köyünden gittikleri ve Mala Aliyé Bedri hanesine mensup oldukları ileri sürülmektedir. Bu durum, aşiretin farklı coğrafyalarda yeni kollar oluşturduğunu ve diğer aşiretlerle iç içe geçtiğini göstermektedir.

6. Ağalık Yapısı ve Köylülerle İlişki

Hebızbıni ağalarının köylülerle "pısmam" (amcazade) bağı olmadığı belirtilmektedir. Bu durum, ağalık sınıfının, aşiretin ana gövdesinden farklı bir soydan geldiği iddiasını güçlendirmektedir. Köylülerin büyük kısmının Beşiri civarından geldiği söylenmektedir ki bu da aşiretin oluşumunda farklı coğrafi kökenlerden gelen toplulukların bir araya geldiğini düşündürmektedir.

Sonuç

Hebızbıni Aşireti, Midyat bölgesinin sosyal ve siyasi yaşamında önemli bir yere sahip, Arap Beni Abs kabilesinden geldiği rivayet edilen Mala Temo Gewré ağalık ailesi etrafında şekillenmiş bir Kürt aşiretidir. Aşiretin "Benda Hasen" ve "Benda Ahmed" kolları arasındaki liderlik mücadeleleri, bölgesel ittifakları ve kan davalarıyla dolu tarihi, aşiret içi dinamiklerin karmaşıklığını göstermektedir. Farklı dilsel grupları (Kürtçe ve Arapça) barındıran yapısı, onun çokkültürlü bir çevrede adaptasyonunu yansıtmaktadır. Hacı İzzeddin gibi önemli şahsiyetlerin siyasi ve sosyal rolleri, Hebızbıni Aşireti'nin sadece yerel bir güç olmakla kalmayıp, bölgenin genel siyasetinde de etkili olduğunu ortaya koymaktadır. Ağalık yapısının köylülerle olan ilişkisi ve aşiretin farklı coğrafyalarda yeni kollar oluşturması, Hebızbıni Aşireti'nin dinamik ve kompleks yapısını daha da belirginleştirmektedir.

Kaynakça

1. Tan, Altan. (Tarihsiz). Turabidin'den Berriyeye. (Nubar Yayınları)
2. Meta Knowledge Search results for "Hebızbıni Aşireti tarihi", "Midyat aşiretleri", "Mala Temo Gewré", "Alıké Baté". (2026). Erişim Tarihi: 8 Mart 2026.
3. Bruinessen, Martin van. (1992). Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Örgütlenmesi. Çev. Remziye Arslan. İstanbul: İletişim Yayınları. (Aşiretlerin iç dinamikleri ve liderlik mücadeleleri üzerine genel bilgiler).
4. Güney, Şefik. (2018). Mardin Aşiretleri ve Sosyal Yapı. Ankara: Lotus Yayınevi. (Mardin ve çevresi aşiretleri üzerine genel bilgiler).
5. Bozarslan, Hamit. (2013). Kürtler ve Devlet: Bölünmüş Kimlikler, Parçalanmış Topraklar. İstanbul: İletişim Yayınları. (Kürt aşiretlerinin ulusal hareketlere karşı tutumları üzerine genel bilgiler).

DEVAMI GELİYOR........... KAYNAK : A.TAN (TURABİDİNDEN BERRİYEYE) UYARI: SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR. İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.