GELOYİ VEYA CİLOYİ AŞİRETİ

Celali (Geloyi/Ciloyi) Aşireti: Tarihsel Kökenleri, Göç Yolları ve Sosyo-Kültürel Yapısı Üzerine Akademik Bir İnceleme

Geloyi veya Ciloyi aşireti, Kürt tarihinin en önemli aşiret konfederasyonlarından biri olan Celali aşiretinin bir kolu olarak bilinir. Aşiretin tarihi, İran, Türkiye ve Rusya arasındaki geniş bir coğrafyada şekillenmiş olup, bu durum onların dinamik göç hareketleri, savaşçı kimlikleri ve farklı kültürel etkileşimlerle dolu yaşamlarını yansıtmaktadır. Aşiretin kökenleri, dini inançları, liderlik geleneği ve dış ilişkileri, bölge tarihi ve sosyolojisi açısından önemli veriler sunmaktadır.

Köken ve Erken Tarihsel Bağlantılar: Geloyi/Ciloyi aşiretinin "Celali" ana konfederasyonunun bir kolu olması, onların güçlü ve geniş bir aşiret ağına ait olduğunu gösterir. Kürt tarihinin önde gelen aşiretlerinden Celaliler, Ağrı Dağı ve çevresindeki hakimiyetleriyle bilinirler. Aşiretin ilk vatanının Darteng ve Şehrezor yakınlarındaki Nihavend (veya Datırsık) bölgesi olduğu bilgisi, Mezopotamya ve İran platolarına uzanan kadim kökenlerine işaret eder. Bu durum, onların Kürtlerin tarihsel göç yolları ve yerleşim paternleri içindeki konumunu anlamak için önemlidir.

Geloyiler'in savaşçı ve cesur karakterleri, tarih kaynaklarında Selahaddin-i Eyyubi'nin ordusunda süvari birlikleri içinde savaşmalarıyla pekiştirilmiştir. Bu bilgi, aşiretin askeri yeteneklerinin ve bölgesel güç dengelerindeki etkisinin ne kadar eskilere dayandığını gösterir. Eyyubi Hanedanlığı dönemindeki bu katılım, aşiretin İslam dünyasındaki askeri ve siyasi oluşumlarla olan bağlantılarını ortaya koymaktadır.

Göç Yolları ve Coğrafi Yayılım: 1800'lü yıllarda göçebe bir yaşam tarzı sürdüren Geloyiler, Rusya sınırları ile Aras Nehri civarını yaylak ve kışlak olarak kullanmışlardır. Bu durum, onların mevsimsel göçebeliklerini ve Kafkasya'ya yakın bölgelerdeki varlıklarını işaret eder. Aşiretin Erciş taraflarına Iğdır yöresinden gelmiş olması, Kafkasya ve Doğu Anadolu arasındaki demografik hareketliliğin bir parçası olduğunu gösterir. Ağrı İsyanı sırasında ve öncesinde yaşadıkları acılar ve sürgünler, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerindeki siyasi çalkantılar ve merkezi otoritenin aşiret politikalarıyla yakından ilişkilidir.

Aşiret üyeleri günümüzde ağırlıklı olarak Erciş ilçesi (Aşağı ve Yukarı Işıklı köyleri, Tekler, Gedikdibi, Taşevler, Bucak önü ve Yoldere), Iğdır (Aşağı Erhacı, Asma, Karaçomak, Karakuyu ve Taşlıca köyleri), Kars, Ağrı ve Van gibi illere yayılmışlardır. Iğdır'da yaşayan Geloyilerin nüfusunun yaklaşık 2.500 kişi olduğu belirtilirken, Aralık ilçe merkezine bağlı Adetli, Karahacılı ve Kulukent köylerinde ise yaklaşık 1.000 kişi yaşamaktadır. Bu yayılım, aşiretin zaman içinde farklı bölgelerde yeni yerleşimler kurduğunu ve demografik olarak büyüdüğünü göstermektedir.

Soy Kütüğü ve Liderlik Geleneği: Hacı Evliya Yiğit'in anlatımına göre aşiretin soy kütüğü, Esko (İskender) adlı büyük dedelerinin 1810 civarında İran'dan Ağrı Dağı bölgesine yerleşmesiyle başlar. Esko'nun Şeyh Mahmut-Pêv-Kıllê'nin kız kardeşiyle evliliği ve bu evlilikten doğan çocukların (Karaçöl, Mıho, Mirze) neslinin devamı, aşiretin kuruluş efsanesini oluşturur. Gêlo'nun, Mirze'nin torunu ve Hasan Bey'in oğlu olarak yedi erkek çocuğun en küçüğü olması ve Gêlo'nun 12 erkek çocuk sahibi olması, aşiretin isimlendirilmesine kaynaklık etmiştir. Özellikle "Azize Temıre Gulê" örneğinde olduğu gibi, annelerin veya önemli kadın figürlerin aşiret isimlerini ve hatıralarını taşıması, toplumsal cinsiyet rolleri ve akrabalık ilişkileri hakkında da ipuçları verir.

Geloyi aşiretinde liderliğin babadan oğula geçmeyip, "aşiret ileri gelenleri nezdinde kabul görmüş, bu özelliğiyle ön plana çıkan" kişilere intikal etmesi, demokratik sayılabilecek bir seçim mekanizmasına işaret eder. Metindeki Elık amca ve Mıstegor hikayesi, liderlik seçiminde sadece cömertliğin değil, aynı zamanda ihtiyatlılık ve "mazbut" karakterin de arandığını gösterir. Yusufê Gêlo, Süleyman Yusuf, Mısto Şexali, Yusufe Mısto ve Ahmed Şemo gibi liderlerin silsilesi, aşiret içindeki güç dinamiklerini ve liderlikteki değişimleri yansıtır. Özellikle Süleyman Yusuf'un liderliğinde "DÜÇ sınırları içinde kalan köylerini Burukanlılara kaptırmaları" gibi olaylar, liderlik performansının aşiretin kaderi üzerindeki etkisini göstermektedir.

Sosyo-Politik İlişkiler ve Çatışmalar: Geloyiler'in silaha düşkün olmaları ve "Mıhê Kazak" lakabıyla anılan Süvari Kazak Mıhê gibi figürler, aşiretin savaşçı geleneğini ve bireysel cesareti vurgular. Mıhê Kazak'ın Rus ordusunda görev yapması, o dönemde bölgedeki farklı etnik ve dini grupların merkezi otoritelerle nasıl etkileşime girdiğini gösterir. Mıhê Kazak'ın ticari yeteneği, dostluk kurma kabiliyeti ve dil bilgisi, aşiretin bölgesel siyaset ve ticaret ağlarındaki yerini pekiştirdiğini ortaya koyar.

Aşiretin Ağrı Dağı İsyanı'na katılımı ve bu isyan sırasında Kızılbaşoğlu aşiretiyle yaşadığı çatışmalar, bölgesel siyasi olayların aşiretler arası ilişkiler üzerindeki karmaşık etkilerini gözler önüne serer. Aziz Güney'in anlatımıyla, hükümetin aşiretler arası düşmanlıkları provoke ederek isyana katılımları engelleme stratejisi, devletin aşiretleri kendi politik çıkarları doğrultusunda nasıl manipüle ettiğini gösterir. Ahmed Şemo gibi sağduyulu liderlerin, hem aşiretler arasında hem de devlet nezdinde saygın bir yere sahip olması, bu karmaşık ortamda denge ve diplomasiyi ne denli önemsediklerini ortaya koyar. Salih Paşa ile olan dostluğu ve babasının cezaevinden kurtarılması hikayesi, aşiret liderlerinin merkezi otorite ile kurduğu kişisel ilişkilerin aşiret üyeleri için hayati önem taşıdığını vurgular. II. Abdülhamit'in kurduğu Hamidiye Alayları'na katılım, aşiretin Osmanlı Devleti'nin sınır güvenliği ve iç düzenleme politikalarındaki rolünü gösterir.

Dini İnanç ve Kültürel Özellikler: Aşiret tamamen Müslüman ve Şafii mezhebine bağlıdır. Kırmanç Kürtçesi konuşmaları, onların kültürel kimliklerinin temelini oluşturur. Yarı göçebe yaşam tarzları, coğrafi koşullara adaptasyonlarını ve geleneksel hayvancılıkla geçimlerini sürdürdüklerini gösterir.

Sonuç: Geloyi/Ciloyi aşireti, Celali konfederasyonunun önemli bir kolu olarak, İran'dan Kafkasya'ya ve Doğu Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyada, dinamik bir tarihsel süreç geçirmiştir. Savaşçı ruhları, Selahaddin-i Eyyubi'nin ordusundaki rolleriyle başlayan ve Hamidiye Alayları'na katılımlarıyla devam eden bir geleneğin parçasıdır. Aşiretin soy kütüğü, liderlik seçimi mekanizmaları ve Mıhê Kazak gibi figürleri, onların iç dinamikleri ve dış ilişkileri hakkında değerli bilgiler sunar. Ağrı İsyanı gibi önemli olaylardaki rolleri ve merkezi otoritelerle olan etkileşimleri, aşiretin bölgesel siyasi sahnelerdeki aktif varlığını gösterir. Tamamen Müslüman ve Şafii inancına sahip olmaları, Kırmanç Kürtçesi konuşmaları ve yarı göçebe yaşam tarzları, Geloyi aşiretinin kültürel kimliğini tanımlayan temel unsurlardır. Aşiret, hem bölgesel sosyo-politik değişimlere adapte olma hem de geleneksel değerlerini koruma konusunda başarılı bir örnek teşkil etmektedir.

---

Kaynakça:

1. Kurdistan Tarihi (M.E.Z. Bey). (Yayın bilgileri tam olarak belirtilmeli, M.E.Z. Bey'in eseri). (Aşiretin Celali konfederasyonuna bağlılığı, kökenleri ve Selahaddin-i Eyyubi dönemi hakkında bilgiler).
2. Kürt Aşiretleri Üzerine Tarihi ve Antropolojik Çalışmalar: Celali aşireti ve genel olarak Kürt aşiret konfederasyonlarının tarihi, kökenleri ve coğrafi yayılımları üzerine yapılmış akademik araştırmalar. (Örnek: Martin van Bruinessen'in Kürtler üzerine çalışmaları, Mezopotamya ve İran aşiretleri tarihi).
3. Osmanlı Dönemi Doğu Anadolu Politikaları ve Hamidiye Alayları: II. Abdülhamit dönemi aşiret politikaları, Hamidiye Alayları'nın kuruluşu ve Doğu Anadolu'daki aşiretlerin bu alaylardaki rolleri üzerine tarihsel araştırmalar. (Örnek: Hamidiye Alayları üzerine tezler ve makaleler).
4. www.igdirsevdasi.com (Hacı Evliya Yiğit ve Aziz Güney'in Anlatımları): (İnternet kaynağı olduğu için erişim tarihi de belirtilmeli). (Aşiretin soy şeceresi, liderlik geleneği, Ağrı İsyanı'ndaki rolü ve önemli şahsiyetleri hakkında sözlü tarih bilgileri ve kişisel anlatımlar).
5. Ağrı İsyanı Tarihi: Ağrı İsyanı'nın nedenleri, gelişimi ve Kürt aşiretlerinin isyandaki konumları üzerine yapılmış tarihsel analizler. (Örnek: İsyanın sosyo-politik arka planını inceleyen çalışmalar).
6. "2000'e Doğru Dergisi Aşiretler Raporu" (1987): Türkiye'deki aşiretlerin demografik verilerini ve coğrafi dağılımlarını içeren rapor

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan www.semskiasireti.com hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...