EVDOYİ,EBDOYİ AŞİRETİ

Evdoyi (Ebdoyi/Abdoyi) Aşireti, Kürt aşiretleri içinde önemli bir yere sahip olan Şikakî Aşireti’nin bir koludur. Tarihsel kökeni Botan bölgesine dayansa da günümüzde ağırlıklı olarak İran’ın Urmiye batısı, Kotur, Salmas ve Van civarında yaşamaktadırlar. Ayrıca Hakkâri, Ağrı ve Azerbaycan’ın bazı bölgelerinde de küçük gruplar halinde bulunurlar.

Tarihsel Arka Plan

• Botan Menşei: Abbas Han döneminde Cizîra Botan’daki Fınık Kalesi’nde yaşamışlardır.
• Göçler: Botan ve Van civarına ünlü Şemskanlı Hamza Bey aracılığıyla gelmişlerdir.
• İnanç: Bir dönem kısmen Yezidiliği benimsemişler, günümüzde ise büyük çoğunluğu İslam dinine geçmiştir. Musul civarında yaşayan bazı Şikakî kolları hâlen Yezidi inancını sürdürmektedir.
• Dil: Kuresini aşireti ile birlikte yaşayan Evdoyilerin büyük bir kısmı Türkçe konuşmaktadır.

Şikakî Konfederasyonu İçindeki Konum

• Evdoyi aşireti, Şikakî konfederasyonunun en güçlü kollarından biridir.
• İngiliz Kürdolog Mark Sykes, Evdoyileri “yarı göçebe ve yerleşik” (semi-nomadic and sedentary) olarak tanımlar.
• Şikakî içinde Avdovi ve Kardar Pisaka aileleri liderlik için sürekli rekabet halinde olmuşlardır.

Simko Ağa ve Evdoyi Aşireti

• İsmail Ağa (Simko, 1887–1930): Evdoyi aşiretinin en ünlü lideridir.
• Köken: Cafer Ağa’nın kardeşi olup onun ölümünden sonra aşiretin başına geçmiştir.
• Mücadeleleri:
• 1913’te Bedirxanilerle birlikte Gihandinî adlı eğitim örgütünü kurmuş, Kürtçe okullar açmıştır.
1. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı, İran ve Rusya arasında denge politikası izlemiştir.
• 1915’te Nasturilere karşı harekete geçmiş, ardından Urmiye’yi merkez edinmiştir.
• 1922’de bağımsız bir yönetim kurmaya çalışmış, ancak İran ordusunun saldırısıyla dağıtılmıştır.
• 1926’da Selmas’ı ele geçirmiş, fakat Rıza Han tarafından yenilgiye uğratılmıştır.
• 1930’da İran tarafından hileyle öldürülmüş, cesedi Urmiye’de teşhir edilmiştir.
• Önemi: Simko, Kürt tarihinin en dikkat çekici liderlerinden biri olarak “Ligengê Kurdistanê” (Kürdistan Kahramanı) unvanıyla anılmıştır.

Diğer Önemli Şahsiyetler

• Ali Ağa: Avdovi Pisakalarının güçlü lideri.
• Cafer Ağa: Simko’nun kardeşi, Evdoyi liderlerinden.
• Kutas Ağa ve Heci Zébi Ağa: Mamedi aşiretiyle ilişkili, İran devletiyle çatışmalarda rol almış şahsiyetler.
• Emir Han (Kardari): Osmanlı ordusunda eğitim görmüş, Simko’nun müttefiki iken daha sonra İran hükümetiyle anlaşmıştır.

Akademik Değerlendirme

Evdoyi aşireti:

• Şikakî konfederasyonunun liderlik çekişmelerinde merkezi bir rol oynamıştır.
• Simko Ağa’nın hareketi, Kürt ulusal bilincinin erken örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir.
• Yarı göçebe-yerleşik yaşam biçimi, aşiretin hem savaşçı hem de siyasi kimliğini şekillendirmiştir.
• Modernleşme girişimleri (okullar, yayınlar, alfabe düzenlemeleri) Kürt kültürel tarihine önemli katkılar sağlamıştır.

Kaynakça

1. Mark Sykes, The Kurdish Tribes of Persia, London, 1915.
2. Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, London, 1992.
3. Mehmet Emin Zeki Beg, Kürtlerin Tarihi, Irak, 1931.
4. Bitlishaber13.com, “Simko Ağa ve Şikakî Aşireti Üzerine Notlar.”
5. Abbas Azavi, Şerefname ve Kürt Aşiretleri Üzerine Araştırmalar, Bağdat, 1930’lar.

. Sımkonun Ağabeyi Cafer Ağa

Cafer Axa birayê mezin ê Simko -Pierre de Gigord Arşivinden 1910,