Ertoşi (Hertoşi) Aşireti, Doğu Anadolu ve Kuzey Irak’ta tarihsel olarak en geniş ve güçlü Kürt aşiret konfederasyonlarından biridir. Kökleri 16. yüzyıla kadar uzanmakta, 18. yüzyılda ise bir federasyon haline gelerek bölgesel siyasette belirleyici bir rol üstlenmiştir.
Tarihsel Arka Plan
- İlk Kayıtlar: 16. yüzyıl kaynaklarında adı geçmekle birlikte ayrıntılı bilgi bulunmaz. 1700’lerden itibaren aşiret sahnesinde belirginleşmiş, 18. yüzyılda federatif bir yapıya kavuşmuştur.
- Osmanlı Kaynakları: Dr. Fritz’in 1918’de yayımlanan Kürtler adlı eserinde Hertoşiler Hakkâri aşiretleri arasında sayılmış ve 4000 aile oldukları belirtilmiştir.
- Şerefname (15. yy): Hakkâri bölgesinde Pinyaniş ve Dumbuli aşiretlerinden bahsederken Hertoşilerin adı geçmez; bu da Ertoşilerin yükselişinin daha sonraki yüzyıllarda olduğunu gösterir.
- Dımdım Kalesi Olayı: İran şahının Hertoşilere karşı uyguladığı katliam, aşiret müziğine konu olmuş ve federasyonun kuruluş yeri olarak Dımdım Kalesi hafızalara kazınmıştır.
Yapı ve Kollar
Ertoşi aşireti iki ana kola ayrılır:
- Mendkan Kolu (Beytüşşebap kökenli): Şidan, Şerefan, Gewdan, Mamxuran, Jirki, Qeşuri, Hacan, Mamedan, Zêdik.
- Hacı Mend Kolu (Çatak kökenli): Alan, Êzdînan, Xelîlan, Mahmed Piran, Şemzinan.
Toplamda **12 kabile (baba)**dan oluşur. Bu yapı, aşiret sisteminde “baba” kavramının kabile karşılığı olarak kullanıldığını gösterir.
Coğrafi Dağılım
- Türkiye: Hakkâri’nin büyük kısmı, Van’ın Çatak, Başkale ve Gürpınar ilçeleri.
- Irak: Duhok ve çevresi.
- Federatif Yapı: Ertoşiler, Giravi, Jirki, Mamxuran gibi diğer aşiretlerle birlikte konfederatif bir düzen kurmuşlardır.
Sosyo-Kültürel Özellikler
- Soy Bağı: Ertoşi mensupları kendilerini belli bir soydan gelen, kan bağıyla bağlı topluluk olarak tanımlar.
- Kabile Sistemi: 12 “baba”dan oluşan yapı, aşiretin iç örgütlenmesini belirler.
- Eğitim ve Modernleşme: 20. yüzyılda Ertoşi aydınları, aşiret kimliğini modern sosyolojik kavramlarla açıklamaya çalışmışlardır.
- Mücadeleler: Ermenilerle en kanlı çatışmaları yaşayan aşiretlerden biri olmuş, Van yöresinde özellikle Giravi kolu öne çıkmıştır.
Akademik Değerlendirme
- Ertoşi aşireti, Doğu Anadolu’nun en büyük aşiretlerinden biri olarak hem Osmanlı hem İran siyasetine yön vermiştir.
- Federatif yapısı, Kürt aşiret sisteminin tipik örneklerinden biridir: farklı kabilelerin birleşmesiyle güçlü bir konfederasyon oluşturulmuştur.
- Dımdım Kalesi olayı, aşiretin tarihsel hafızasında bir dönüm noktasıdır.
- Günümüzde Ertoşiler, hem Türkiye hem Irak’ta geniş bir nüfusa sahip olup, aşiret kimliğini korumaya devam etmektedirler.
Kaynakça
- Şerefhan Bitlisi, Şerefname, 15. yy.
- Dr. Fritz, Kürtler, Sıvediye Matbaası, 1918.
- Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, London, 1992.
- Cengiz Kartın, Mustafa Kemal Atatürk’ün Milli Mücadele Döneminde Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki Aşiretlere Yönelik Siyaseti, Erciyes Üniversitesi, 2000’ler.
- Abbas Azavi, Kürt Aşiretleri Üzerine Araştırmalar, Bağdat, 1930’lar.
BU SAYFADAKİ FOTOĞRAFLAR TEMSİLİ OLUP, METİN ÇALIŞMASI TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR
Ertoşi aşireti Alt kol aşiretleri Grawi, Jirki, Mehmedpiran, Mamxuran, Şerefhan, Xweştan, Şidan, qeşuran, Zevki, Ezdinan, Gevdan küçük aşiretlerinden oluşur. Bu aşiretler bir tek Babekir Şekir Ağa zamanında birlik olmuşlardır. Onun dışında her küçük aşiret kendi isimiyle anılır. Koçer yani göçebe aşiretidir. Yerleşik bir aşiret değildir tarihte. Ancak daha sonra kırdan kente göçler ve çatışmalı ortam nedeniyle bir kısmı göçebeliği bırakmıştır. Osmanlı döneminde çok büyük bir aşiret değildir. Örneğin pinyanişiler Hakkari’de yerleşik kökenli aşirettir. Mesela goyi yada goyan aşireti ertuşi aşiretiyle uzaktan yakından alakası yoktur. Şemdinan la ertuşi aşiretinin alakası yoktur. Irakta ertuşi kelimesi fazla kullanılmaz sorulduğunda koçerim yanıtını alırsınız Iraktaki ertoşi kökenlilerden. Kimi kaynaklara göre ise ertuşi diye bir aşiret yoktur. Alt aşiret isimleri hepsi kendi başına bir aşiret olup her bir aşiretin ağası mevcuttur. Nüfusları ise tüm alt aşiretleriyle birlikte bölgede 100 bin civarındadır. Beşyüz bin bir milyon gibi nüfus tahminleri yanlıştır . Kaldıki tüm Hakkari’nin nüfusu ilçeleriyle birlikte 500 bini bulmaz. Hakkari’de ertuşi olmayan pinyanşi, herki, oramari, dostki, sindi, elki, dıri gibi birçok büyük aşiret mevcuttur.
YanıtlaSilErtosi asireti sadece Hakkari bölgesinde bulunmuyor yanlız ertosi asireti şuan 150 bin aileden oluşuyor yani en az 1 milyona yakın nüfusu vardır
SilBazı grawi aşireti ileri gelenleri bilginleri, kendilerini ertuşi aşiretinden saymıyorlar . Gerçekten grawiler sonradan bu topluluğun içine gelmişlerdir. Kimilerine göre gravilerin soyu Kürt kimi kaynaklara göre ise Arap kökenlidir ama net değildir.
YanıtlaSilYaşasın büyük türk milleti... Tek millet ne güzel ne mükemmel.... Size aşiret çeşitleri konusunda başarılar dilerim
YanıtlaSilEn iyisi şidan aşireti
YanıtlaSil