DILHIRAN,DILXEYRİ DILXERİ DILHİRAN AŞİRETİ

Dilxêrî / Dilhiran Aşireti, tarihsel kaynaklarda özellikle Şerefname ve Roger Lescot’un çalışmalarında adı geçen, kökeni Emeviler ve Mervaniler dönemine dayandırılan önemli Kürt aşiretlerinden biridir.

Tarihsel Köken

• Şerefname’ye göre: Abbasiler tarafından devrildikten sonra Emeviler’in büyük bir topluluğu Mervan’ın oğulları önderliğinde Filistin’den çıkarak Kulp (Gazali nahiyesi) ve Silvan (Meyyafarkin) yöresine yerleşmiştir. Burada sekiz aşiret birleşerek Süleymani Beyliğini kurmuştur.
• Roger Lescot’un anlatımı: Suriye’den gelen Emevi kökenli bir grup Silvan yakınlarına yerleşmiş, Kulp Kalesi ve çevresini ele geçirmiştir. Bu topluluk zamanla sekiz aşirete bölünmüştür: Banuki, Huveydi, Dilxêrî, Buciyan, Zilan, Besiyan, Zekziyan, Berazan.
• Soy Bağı: Süleymani adının, Mervanoğulları Sultanlarından Süleyman bin Abdülmelik’e dayandığı rivayet edilir.

Siyasi ve Askeri Rol

• Mervani Devleti (983–1085): Dilxêrîler, Banuki ve diğer aşiretlerle birlikte Mervani devletinin dört kurucu beyliklerinden birini oluşturmuştur.
• Malazgirt Savaşı (1071): Alparslan’ın zaferinde Mervani süvarilerinin (yaklaşık 15.000 kişi) büyük katkısı olmuştur. Bu süvariler arasında Dilxêrîler, Şemskanlılar ve Bekiranlılar da yer almıştır.
• Safevi-Osmanlı Çatışmaları: Başlangıçta Şah İsmail’i desteklemişler, Çaldıran sonrası Osmanlı tarafına geçmişlerdir. Yaklaşık 200 yıl boyunca Osmanlılarla ittifak halinde Kızılbaşlara karşı savaşmışlardır.
• Göçler (1520’ler): Safevilerin çekilmesiyle boşalan tarım ve ticaret alanlarına göç etmişler; Banuki, Hevédi, Dilxêrî, Buciyan, Zilan, Besyan, Zekziyan ve Berazan aşiretleri Doğubeyazıt, Erivan, Kars, Digor, Muş, Ağrı ve Erzurum’a dağılmıştır.

Yerleşim Alanları

• Tarihsel Merkez: Kulp, Silvan, Batman ve Diyarbakır çevresi.
• Göç Sonrası:

• Erivan ve Elegez Dağı çevresi: Qamışlo, Qezbin köyleri, Tezekend, Topa Piré, Gordé Payik vb.
• Türkiye:

• Kars merkez (Halefoğlu, Gelirli, Küçükyusuf, Söğütlü) – 1500 kişi (1987 verileri).
• Digor ilçesi (Araplı, Kocaköy, Şatıroğlu) – 3000 kişi.
• Sarıkamış ilçesi (Alisofu, Akkoz, Başköy, Karaköse, Eşmeçayır) – 4200 kişi.
• Susuz ilçesi ve Harmanlı köyü – 1000 kişi.
• Erzurum Hınıs ve Karaçoban köyleri – yaklaşık 7000 kişi.

Sosyo-Kültürel Yapı

• Dil: Kürtçenin Kurmancî lehçesi.
• Din: Hanefi ve Şafiî mezhebine bağlı Müslümanlar; tarihsel olarak bazı kollarının Yezidi olduğu rivayet edilmiştir.
• Önemli Aileler: Erzurum Hınıs ve Karaçoban’da Mala Hasan Davu ve Mustafa Saliş aileleri öne çıkar.

Akademik Değerlendirme

Dilxêrî aşireti, Emevi-Mervani kökenli bir Kürt aşireti olarak hem siyasi hem askeri tarih açısından önemlidir.

• Kurucu rolü: Mervani devletinin kuruluşunda yer almış, Osmanlı-Safevi çatışmalarında etkin olmuşlardır.
• Göçebe-yerleşik dönüşüm: Başlangıçta göçebe iken, 16. yüzyıldan itibaren Doğubeyazıt ve Erivan çevresinde yerleşik düzene geçmişlerdir.
• Kültürel etki: Hem Müslüman hem Yezidi kolları barındırması, aşiretin dini çeşitliliğini göstermektedir.

Kaynakça

1. Şerefhan Bitlisi, Şerefname, 16. yy.
2. Roger Lescot, Les Yézidis, 1938.
1. İzzady, The Kurds: A Concise Handbook, 1992.
3. Muhammed Emin Zeki Beg, Kürd ve Kürdistan Tarihi, 1931.

 

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz.

Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan sitemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...