CELİKAN ,CILİKAN VEYA CELIKİ AŞİRETİ

Celikan (Cilikan, Çelikan, Celiki) Aşireti: Kökenleri, Dini Dönüşümleri, Göç Yolları ve Sosyo-Politik Dinamikleri Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme

Celikan (Cilikan, Çelikan, Celiki) aşireti, Kürt tarihinde önemli bir yer tutan, kökenleri ve göç yolları itibarıyla geniş bir coğrafyaya yayılmış dinamik bir topluluktur. Aşiretin adı, farklı bölgelerde çeşitli telaffuzlarla anılmakla birlikte (Celiki, Cellıki, Calıki), tarihsel süreçte yaşadığı dini dönüşümler, zorunlu göçler, sosyo-politik çatışmalar ve yerleşim paternleri, bölgenin karmaşık demografik yapısını anlamak için önemli bir vaka çalışması sunmaktadır.

Köken ve Erken Tarihsel Bağlantılar: Celikan aşiretinin Harun Reşit döneminde İslam'a dahil edilen Reşi aşiretinin bir kolu olarak bilinmesi, onların Kürt aşiret yapısı içindeki kökenlerine ve erken dönem dini değişimlerine işaret eder. Ancak, Sincar (Şengal) yöresinde yaşayan ve başlangıçta Yezidi olup sonradan İslam'a geçen Çelikan aşireti ile olan bağlarının belirsizliği, aşiretin kökenleri konusunda birden fazla hipotezi gündeme getirmektedir. Roger Lescot, "Yezidiler" adlı eserinde Çelikanlıları 16. yüzyılda Sincar civarında yaşayan Haverkanlılar kökenine bağlamış, ancak bu bağlantı Haverkanlılar ile Reşwanlılar arasında bir bağ kurulamadığı için tartışmalı kalmıştır. Buna karşılık, Haverkanlılar'ın da Celikanlılar gibi Yezidilerin yoğun olarak yaşadığı Dasini bölgesinde ikamet etmiş olmaları, Sincar bölgesiyle olan kültürel ve demografik etkileşimi desteklemektedir.

Celiki isminin kökeni tam olarak bilinmemekle birlikte, bu ismin Şengal bölgesi ve İsfahan şehri yakınlarındaki bir kasaba adı olması, aşiretin bu coğrafyalarla olan tarihsel bağlarına işaret edebilir. Sam'ani'nin kitabında Ebul Fadl Abbas Bin Velid El Cullıki'nin bu şehirden olduğunu ve büyük bir hadis âlimi olduğunu belirtmesi, bölgenin ilim ve kültürle olan ilişkisini göstermektedir.

Göç Yolları ve Coğrafi Yayılım: 16. yüzyılın sonlarında, Celikan aşiretinin bağlı olduğu Reşwan aşireti ile Barak Türkmenleri ve diğer milletlerle yapılan savaşlar sonucunda Hasankeyf ve İslahiye taraflarına zorunlu göçe tabi tutulduğu tahmin edilmektedir. Reşwan aşireti ile bağlarının zayıflamasından sonra kendi başlarına büyüyerek aşiret statüsü kazanmaları, onların adaptasyon yeteneklerini ve yeni coğrafyalarda güçlenmelerini göstermektedir.

Aşiretin tarihi boyunca devam eden göç hareketleri, onların geniş bir coğrafyaya yayılmasına neden olmuştur. Günümüzde aşiretin büyük kısmı Gaziantep'in İslahiye ilçesi civarında yaşamaktadır. Adıyaman'ın Çelikhan ilçesinin aşiretin adını taşıdığı kabul edilmesi, aşiretin bu bölgedeki köklü varlığını ve etkisini göstermektedir. Eyyûbiler döneminde öncü asker görevi üstlenmeleri, onların askeri yeteneklerinin tarihsel derinliğini ortaya koymaktadır.

XVIII. yüzyıl başlarından XIX. yüzyıl ortalarına kadar Maraş ve çevresindeki eşkıyalık hareketleriyle ilgili bir araştırmada Çelikanlı Aşireti'nden birtakım eşkıyanın 1838 yılında Diyarbakırlı tüccarın yolunu kestiği ve malını gasp ettiği belirtilmiştir. Bu olay, aşiretin bazı fertlerinin bölgesel karışıklıklar içinde aktif rol aldığını ve devlet otoritesinin zayıfladığı dönemlerde ortaya çıkan güvenlik sorunlarının bir parçası olduğunu göstermektedir. Ancak, 1856 yılında Ankara taraflarından firar ederek Maraş eyaletine gelen Rişvan Aşireti'nin Çelikanlı Cemaati ahalisinin, Maraş valisine başvurarak iskân edilme ve sakin bir hayat sürme isteği, aşiretin farklı kollarının farklı dönemlerde devletle farklı ilişkiler kurduğunu ve yerleşik yaşama geçme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Maraş çevresine iskân edilmeleri karşılığında zarar vermeyeceklerine ve vergilerini düzenli ödeyeceklerine dair kefil göstermeleri, aşiretlerin devletle uzlaşma ve entegrasyon çabalarının bir örneğidir.

Osmanlı Politikaları ve İç Anadolu'ya Göç: Osmanlı belgeleri ve sözlü tarih, Celikan aşiretinin göç ve yerleşim dinamiklerini daha da aydınlatmaktadır. 1597 tarihli Şerefname'de Celiki aşiretinin Hasankeyf beyliği sınırları içinde 13 Kürt aşiretinden biri olarak yer alması, aşiretin 1600'lü yılların başlarına kadar bu bölgede yaşadığını doğrulamaktadır. Bu tarihten sonra Malatya-Adıyaman dolaylarında görülen aşiret, 1750'li yıllara kadar bu yörede yaşamıştır. Osmanlı Devleti tarafından diğer Kürt aşiretleri gibi iskâna tabi tutulmaları, sürgün ve cezalandırma politikalarıyla karşılaşmaları, parçalanarak Gaziantep'in İslahiye ilçesi yakınlarındaki boş ve bataklık arazilere, bir kısmının da Maraş'ın Pazarcık ilçesi tarafına yerleştirilmeleri, aşiretin coğrafi dağılımını büyük ölçüde etkilemiştir.

Hayvancılıkla uğraşan aşiret, İslahiye'nin sıcak yaz aylarında hayvanlarını Gürün ve Kangal ilçeleri sınırları içinde bulunan Uzunyayla'ya götürür, kışları tekrar İslahiye'ye dönerdi. Nüfus artışı ve mera yetersizliği nedeniyle aşiret, Çukurova'dan ayrılarak yeni arayışlara girmiştir. Bir kolu Alanya yakınlarındaki dağ eteklerine yerleşmeye çalışmış, ancak yılan saldırıları sonucu çocuklarını kaybetmeleri üzerine Toroslar'a doğru hareket etmişlerdir. Yaklaşık 1876 yılında Haymana ve Cihanbeyli platolarında, o zamanın Sixbizin aşiretine ait olan bugünkü Kulu'ya bağlı Kırkpınar Köyü'ne yerleşmişlerdir. Sixbizin aşireti ile arazi çatışmaları, yerleşimin zorluğunu göstermektedir.

1879-1880'de aşiretin kendi içinde arazi anlaşmazlıkları nedeniyle ikiye bölünmesi ve bir kısmının güneye doğru yola çıkarak Sarayönü ilçesi ile Çeşmelizebil kasabası arasında kalan Atkafası rampası denilen mevkiide yerleşmeye başlaması, aşiret içi dinamiklerin önemini vurgulamaktadır. 1882 yılında Kırkpınar'daki aşiretin önde gelenlerinin ısrarıyla bugünkü yeri olan Yeşilyurt'a yerleşmeleri ve komşu aşiretler (Sefikan, Nasiran, Sewedi) ile yaşanan kanlı çatışmalar, yerleşik düzene geçişin zorluklarını ve aşiretler arası mücadeleleri göstermektedir. Bu yerleşimden sonra da köyler arasında zıtlaşmalar yıllarca sürmüştür. Celikan aşiretinin günümüzde Lübnan, Suriye, Güney Kürdistan, Kafkaslar, Türk Cumhuriyetleri ve Kazakistan'da da mensuplarına rastlanması, aşiretin global ölçekteki yayılımını göstermektedir.

Van Paşası Derviş Paşa tarafından 1836 yılından sonra Doğubeyazıt, Van ve Ağrı taraflarından zorunlu iskâna tabi tutularak başta İç Anadolu olmak üzere çeşitli yörelere dağıtılmış olmaları, Osmanlı Devleti'nin aşiretleri kontrol altına alma ve merkezi otoriteyi güçlendirme politikalarının bir sonucudur.

Sosyal ve Kültürel Özellikler: Celikan aşiretinde sözlü kültürün zayıf olması ve aşiret yaşlılarının soy şecerelerine önem vermemesi, sağlıklı bir aşiret şeceresinin günümüze ulaşamamasına neden olmuştur. Bu durum, aşiretin göçler ve yerleşim değişimleri sırasında yaşadığı kültürel kopuşları veya kimlik yeniden inşasını yansıtabilir. Aşiret, Erciş, Iğdır, Kars, Ağrı ve Van gibi yerlerde yaşayan Ciloyilerle akrabalık ilişkilerini sürdürmektedir. Genel olarak isyanlara katılmamış olmaları, onların daha çok yerleşik ve devlete sadık bir yaşam tarzını benimsediklerini düşündürmektedir. 1987 yılı verilerine göre nüfusları 1500 kişi civarında olup, Kırmanç Kürtçesi konuşurlar. O dönemdeki liderlerinin Aşağı Işıklı köyünden Hasan Erdinç olduğu belirtilir. Iğdır'da yaşayan Geloyilerin nüfusu yaklaşık 2500 kişi civarında olup, yarı göçebe yaşarlar, silaha düşkündürler. Bilinen ileri gelenlerinden Mecit Hun Iğdır merkezde yaşamaktadır.

Sonuç: Celikan (Cilikan, Çelikan, Celiki) aşireti, Reşi aşiretine bağlı bir kol olmaktan Sincar kökenli Yezidi bağlantılarına kadar uzanan, kökenleri hakkında farklı hipotezleri barındıran kompleks bir tarihe sahiptir. Harun Reşit dönemi İslamlaşma süreci, 16. yüzyılda Reşwan aşiretiyle olan bağların zayıflaması, Hasankeyf, İslahiye, Malatya, Maraş ve İç Anadolu'ya uzanan zorunlu ve gönüllü göçler, aşiretin dinamik demografik yapısını ortaya koymaktadır. Maraş'taki eşkıyalık faaliyetleri ve ardından yerleşik düzene geçiş talebi, aşiretin devletle olan ilişkilerindeki çeşitliliği göstermektedir. Çelikhan ilçesine adını vermesi, Eyyûbilerde öncü asker görevi üstlenmeleri ve geniş coğrafi yayılımları, Celikan aşiretinin tarihsel süreçteki etkin rolünü vurgular. Aşiretin sözlü kültürdeki zayıflık ve sağlıklı bir şecerenin yokluğu, kimlik inşasının ve tarihsel anlatıların farklı katmanlarını işaret etmektedir. Aşiretin farklı bölgelerdeki kolları ve bu kollar arasındaki etkileşim, bölgenin çok kültürlü ve dinamik sosyo-tarihsel yapısını anlamak için önemli bir pencere sunmaktadır.

---

Kaynakça:

1. Lescot, Roger. (Yayın yılı belirtilmeli). Yezidiler. (Çelkan veya Çelikanlıların 16. yüzyılda Sincar civarındaki Haverkanlılar kökenine bağlayan referans).
2. Rehavi, Ebul Fadl. (Eserin tam adı ve yayın bilgileri belirtilmeli). (Sam'ani kitabında Ebul Fadl Abbas Bin Velid El Cullıki'den bahseden referans).
3. Şerefname: (Şeref Han Bidlisi, 1597). (Hasankeyf Beyliği altındaki Celiki aşiretinden bahseden klasik Kürt tarihi eseri).
4. Söylemez, Yrd. Doç. Dr. Faruk. (Yayın yılı belirtilmeli). XVIII. Yüzyıl Başlarından XIX. Yüzyıl Ortalarına Kadar Maraş ve Çevresinde Eşkıyalık Hareketleri. (Çelikanlı aşiretinin Maraş'taki eşkıyalık faaliyetleri ve iskân talepleri hakkında arşiv belgelerine dayalı araştırma).
5. kutukusagi.com: (Erişim tarihi belirtilmeli). (Celikan aşiretinin tarihçesi, göç yolları, yerleşim yerleri ve iç dinamikleri hakkında detaylı bilgiler).
6. "2000'e Doğru Dergisi Aşiretler Raporu" (1987): Türkiye'deki aşiretlerin demografik verilerini ve coğrafi dağılımlarını içeren rapor. (Bu raporun yayımlandığı dergi ve sayı bilgileri tam olarak belirtilmelidir).
7. İç Anadolu Kürtleri Üzerine Araştırmalar: Haymana, Polatlı, Cihanbeyli gibi İç Anadolu bölgelerindeki Kürt aşiretlerinin yerleşimleri, göçleri ve sosyo-kültürel adaptasyonları üzerine akademik çalışmalar.
8. Osmanlı Dönemi İskân Politikaları: Osmanlı Devleti'nin aşiretler üzerindeki iskân ve sürgün politikaları, bu politikaların aşiretlerin demografik ve sosyal yapısı üzerindeki etkileri üzerine tarihi araştırmalar.