CELALİ AŞİRETİ

..

Fotoğrafta Neredeyse bütün Kürt coğrafyasına yayılmış olan Celalî Kürtleri 20. yüzyılın başlarında Doğu Kürdistan’da bir ayaklanma sırasında toplu halde bir arada

 

Celali (Celâlî, Jelali, Gelali, Celaliye) Aşireti

Celali Aşireti, Kürt coğrafyasının en büyük ve en yaygın konfederasyonlarından biridir. İran, Türkiye ve Rusya (eski SSCB) sınırlarının kesiştiği üçgen bölgede, özellikle Aras Nehri, Ağrı Dağı (Büyük ve Küçük Ağrı), Maku, Bazîd (Doğubayazıt), Kars, Erzurum, Muş, Van ve Malazgirt civarında yerleşiktir. Aşiret, yarı göçebe bir yaşam sürdürmüş olup, kışın Aras Nehri ve Rusya sınırına, ilkbaharda Siyahçeşme çevresine göç ederdi. Yiğitlik, özgürlük sevgisi ve Sünni inancıyla tanınır; dindar ve yurtsever olarak bilinir.

Köken ve Etimoloji

Aşiret adı, "Kelaliye" veya "Gelaliye"den türemiştir (Mesaliku'l Absar). Yakut el-Hamevi'nin Mu'cemü'l-Buldan eserinde, Celaliye'nin Kürtlerden 60.000 hane olup Şehrezor'da kışlayan bir topluluk olduğu belirtilir. Kökeni Nihavend (Datırsık) civarına, Seyf gurubu aşiretlerine dayanır; savaşçı ve emirlik yapan bir yapıya sahipti. Tarihsel olarak eski Kürt aşiretlerinden biri olup, İslam öncesi dönemlerde güney Zagros'taki Gelu'larla bağlantılıdır. İran'da Celalawendler olarak da anılır.

Celali ismiyle Osmanlı'daki Celali isyanları (16.-17. yy) arasında doğrudan bağlantı yoktur; bunlar ayrıdır (Şeyh Celal kökenli).

Tarihsel Gelişim

• Ortaçağ: Memluk döneminde lider Şerafeddin (Şerafeddin Bey), 1250'de Hewlêr (Erbil) valisi iken Moğol askeri tarafından öldürülmüştür.
• Osmanlı Dönemi: Sınır boylarında (Bayezid Sancağı) eşkiyalık faaliyetleri (1857-1909) nedeniyle Osmanlı-Rus-İran ilişkilerini etkilemiştir. Sınır ihlalleri, gasp ve yağma yaygındı. Hamidiye Hafif Süvari Alayları'nda aktif rol almış; Doğubayazıt'ta 78. Alay (Örtülü kışlağı: 305 süvari + 370 piyade; Şeyhlu kışlağı: 300 süvari + 240 piyade) kurulmuştur.
• 19.-20. yy Göç ve İskân: İran'dan Osmanlı'ya sığınan gruplar iskân edilmiş (1892-1893 Bayezid'e 30 hane); nüfus tespiti zorlaşmıştır. 1892'de Zilanlı ve Celali göçmenleri için arazi tespiti yapılmış, sefalet önlenmiştir.
• Ağrı (Xoybûn) İsyanı (1927-1930): Celali aşireti önemli rol oynamış; Hesesori kolundan İbrahim Heski (İbrahim Paşa, İbrahimê Çargurçık - dört böbrekli yiğit) Ağrı direnişinin sivil yönetimini kurmuş, kuvvetleri örgütlemiştir. İhsan Nuri Paşa liderliğindeki isyanda Celali kabileleri (Hesesori vb.) ön plandadır.
• İran'da Dram (1930'lar): Rıza Şah'ın pan-İranist politikaları sonucu sınır ihlalleri ve Ağrı isyanı sonrası Celaliler Kazvin ve İsfahan'a iskân edilmiş; %40'ı yolda ölmüş, 5 yıl açlık çekmiştir. 1941'de Rıza Şah'ın indirilmesiyle dönüş izni verilmiş, ancak toprakları müsadere edilmiştir.

Dil, İnanç ve Kültür

Kürtçe (Kurmanci) konuşur; Sünni (Şafi) mezhebine bağlı, dindar bir yapıdadır. Yiğitlik ve özgürlük vurgusu güçlüdür; aşiret kimliği "birlik, beraberlik ve güç" olarak tanımlanır (Faik Ağa: "Asiret, birlik, beraberlik ve güç demektir").

Yerleşim ve Nüfus

• Türkiye: Erzurum, Kars, Ağrı, Muş (Kırköy: 375 hane, 2050 nüfus), Van, Malazgirt; Bitlis ve Muş'ta 10.000+ mensup.
• İran: Doğu Kürdistan (Urmiye, Küçük Ağrı), Şarezor.
• Diğer: Kafkasya, Sovyet Ermenistanı'na göçler. Nüfus tam tespit edilememiş; konfederasyon yapısı nedeniyle yüz binlerce kişi tahmin edilir.

Kabile ve Kollar

Celali, 40+ kabileden oluşan bir konfederasyondur (3 ana kol: Xelikan, Bırxikan, Sakan). Önemli kabileler (Doğu Kürdistan ağırlıklı):

• Xalikanlu (Helikanlı / Xelki)
• Eli Mehweli
• Cilikanlu
• Qendkanlu
• Hisu Xelef
• Sakan (Sakî)
• Misirkanlu

Halk arasında bilinen kollar (sözlü tarih): Hesesori, Saki, Keskoi, Sori, Koti, Keçeli, Kendiki, Cıniki, Geloyi.

Muş Kırköy örnek (Orhan Türkdoğan araştırması):

• Sersem: 800
• Suvar: 300
• Teter: 50
• Sıhlar: 60
• Kuri: 50
• Toti: 200
• Siirtli: 25
• Hali: 100
• Kurmaçlar: 200

Reislik babadan oğula geçer (örneğin Hacı Mecid Ağa → Faik Ağa).

Önemli Şahsiyetler

• Şerafeddin Bey (Memluk dönemi, Erbil valisi).
• İbrahim Heski (Hesesori kolu, Ağrı isyanı lideri).
• Hamidiye alaylarında Ahmet Ağa (78. Alay komutanı).

Sonuç

Celali Aşireti, Kürt tarihinin en büyük konfederasyonlarından biri olup, sınır boylarında direniş, göç ve iskânlarla şekillenmiştir. Ağrı isyanı gibi olaylarda öncü rol oynamış, Osmanlı'dan İran'a kadar etkili olmuştur. Kökeni eski Kürt aşiretlerine dayanır; sözlü tarih ve Osmanlı arşivleri temel kaynaklardır. Günümüzde kimliğini koruyan aşiret, birlik ve güç simgesidir.

Kaynakça

• Muhammed Emin Zeki Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi (Süleymaniye, 1940'lar; İstanbul baskıları).
• Yakut el-Hamevi, Mu'cemü'l-Buldan.
• Osmanlı Arşiv Belgeleri (BOA, Dahiliye Tesri-i Muamelat ve Islahat Komisyonu).
• Süleyman Demirci, "Celâli Kürt Eşkıyası: Bayezid Sancağı ve Osmanlı-Rus-İran Sınır Boylarında Eşkıyalık Faaliyetleri (1857-1909)", Journal of History Studies (2014).
• Cengiz Kartın, "Atatürk'ün Milli Mücadele Döneminde Kürt Aşiretlerine Yönelik Siyaseti" (Erciyes Üni. Tez).
• Orhan Türkdoğan, saha araştırmaları (Kırköy, Faik Ağa görüşmesi).
• Ağrı İsyanı kaynakları: Wikipedia (Ararat Rebellion); Zagrosname ve benzeri Kürt tarihi siteleri.
• Hamidiye Alayları: Wikipedia; çeşitli Osmanlı belgeleri ve Facebook/Celali Aşireti sayfaları.

BU SAYFA İÇİN YAPILAN YORUMLAR:

---

MEHMET,
Konu : celali
Mesaj: celali ismini galala dan almaktadır.Araplarda g harfi olmayınca yerine c harfi kulanılmış.Irak taki galala dağ silsilesinde iksmet ettikler için,clali denilmiş galalalılar anlamına gelir.Hamidiye alayları zamanındaki celali ismi bundan esinlenerek bırakılmıştır.

---

 

celali     20/11/2012 22:43

 

celali aşireti milattan 2600 sene önce güney kurditanda kerkuk şehrezor senendeşt arasında dewletu cellu adında bir devlet kurmuşlardır celali kelimesi ordan gelmektedir celalı bir aşiret degil bir konfederesyondur 2 0 yakın kolları vardır xelkanlı bilxıkanlı mısrkanli sakan kotan soran hasesorı geltoyı conkı kındıkı hesoxelefı elemıholı ve benzerleri celaliler sert mizaclı zulme karşı direnen bir toplum onun içindirki sürekli komküjin ve göçe zorlanmışlardır bu iranın en uzak kenti olan meşhed ve koçan adlı ve 7 vilayetten ibaret mintika anadolunun çeşitli bölgelerinde zorunlu göçe tabi tutulmuşlardır

Misafir - kerem

UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz. Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan ''butun-asiretler.blogspot.com' hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...