Merkez: Bitlis
Önemli Beyler: Emir Şeref Han, daha sonra Şerefhan-ı Bitlisî
Bilgi: Bölgenin en köklü Kürt beyliklerindendir. Çaldıran sonrası Osmanlı’ya bağlılığını bildirmiştir. Şerefhan-ı Bitlisî, Şerefname adlı eseriyle Kürt beylikleri tarihinin temel kaynağını bırakmıştır.
Merkez: Hizan (Bitlis güneyi)
Bey: Emir Davud (kaynaklarda zikredilen)
Bilgi: Bitlis Beyliği ile akrabalık bağları olan yerel bir mirliktir. Osmanlı-Safevî mücadelesinde Osmanlı tarafında yer almıştır.
Merkez: Colemêrg (Hakkari)
Beyler: Melik İzzeddin ve soyundan gelenler
Bilgi: Hakkarililerin ilk merkezi Amediye idi. Ancak Zengilerin baskısı altında Hakkari dağlarına göç etmek zorunda kaldılar. Daha sonra Cezire Dümbülilerini zapt ettiler. Bu durum, Dümbüliler ile Bitlis beyleri arasında uzun süreli sürtüşmelere yol açtı.
Dağlık coğrafyası sayesinde uzun süre özerkliğini korumuştur. Osmanlı’ya bağlı mirlik statüsüyle idare edilmiştir.
Merkez: Amid (Diyarbakır)
Bilgi: Çaldıran sonrası Osmanlı ordusu Diyarbakır’a Kürt beylerinin desteğiyle girmiştir. Bölge, Osmanlı’nın Doğu’daki idari merkezi hâline gelmiştir.
Merkez: Mardin
Bilgi: Artuklu mirasının devamı olan yerel Kürt beyleri, Safevî baskısına karşı Osmanlı’yı tercih etmiştir.
Merkez: Cizre
Beyler: Şeref bin Bedir ve Bohtan hanedanı
Bilgi: Botan Emirliği olarak da bilinir. 19. yüzyıla kadar varlığını sürdüren güçlü bir Kürt beyliğidir.
Merkez: Hasankeyf
Bilgi: Artuklu geleneğinin devamı niteliğindedir. Osmanlı’ya yarı özerk şekilde bağlanmıştır.
Merkez: Sason Dağları
Bilgi: Dağlık yapısı nedeniyle yarı bağımsız aşiret konfederasyonu şeklinde örgütlenmiştir.
Merkez: Palu
Bilgi: Osmanlı’ya erken dönemde bağlanan ve yurtluk-ocaklık statüsü alan Kürt beyliklerinden biridir.
Merkez: Çemişgezek
Bilgi: Osmanlı idaresinde sancak statüsünde varlığını sürdürmüş Kürt beyliği.
Merkez: Eğil
Bilgi: Diyarbakır havzasında etkili olmuş, Osmanlı’ya bağlı yerel mirliktir.
Merkez: Revanduz (Irak Kürdistanı)
Bilgi: Daha geç dönemde güçlenmiş olsa da Osmanlı-Safevî rekabetinin önemli aktörlerindendir. Bağdat çobanlarından türediği söylenen Soranlıların en önemli merkezi Harir–Rawanduz idi. Bir dönem Babanlara hükmetmişler, ancak zamanla Babanlar güçlenerek Soranları hâkimiyet altına almıştır.
Merkez: Urmiye–Dimdim hattı
Bilgi: Dimdim Kalesi direnişiyle tanınır; bölge Kürt tarihinin sembollerindendir.
Merkez: Hakkari–Van hattı
Bilgi: Hakkari Beyliği ile bağlantılı aşiret beyliği.
Merkez: Mukriyan (Mahabad çevresi)
Bey: Seyfeddin Mukrî
Bilgi:
Merkez: Bingöl çevresi
Bilgi: Doğu Anadolu’daki eski Kürt aşiret konfederasyonlarındandır.
Merkez: Hoy – Urmiye – Selmas hattı
Bilinen Beyler: Donbolî (Dunbulî/Dombolî) hanedanı mensupları
Kolları: Şemski, İsabegi, Begzadeyi, Eyubhani
Bilgi:Botan kökenli olan Dunbuliler, Hakkari’den Hoy’a doğru yayıldılar. Sultan Süleyman döneminde Kotur’a hükmettiler, ardından Abağa ve Sara bölgelerine girdiler. Büyük bir kısmı Şii mezhebine bağlıydı. Şemskanlılarla birlikte Diyarbakır, Botan ve Hakkari’ye hükmettiler. Akkoyunlu beyi Kara Yülük Osman Bey döneminde (1374–1392) Hakkari’de 18 yıl hâkimiyet kurdular. Ancak Zengiler, Araplar ve Hakkari beyleri birleşerek Hakkari’yi geri aldılar. Bu süreçte Dunbuliler dağılarak Erivan, Bayezid, Mısır, Irak, Horasan ve Xoy bölgelerine göç ettiler.
.Donbolî Beyliği, Azerbaycan–Urmiye havzasında hüküm süren köklü Kürt mirliklerinden biridir. Beylik, hanedan yapısı içinde farklı kollara ayrılmıştır. Bu kollar genellikle aynı soydan gelen fakat farklı bölgelerde idarî ve askerî nüfuz kuran aile gruplarıdır. Osmanlı–Safevî mücadelesinde Donbolî beyleri zaman zaman Osmanlı, zaman zaman Safevî siyasetiyle temas kurmuş; özellikle sınır bölgelerinde denge unsuru rolü oynamışlardır. Şemski, İsabegi, Begzadeyi ve Eyubhani kolları, Donbolî hanedanının iç yapılanmasını ve aşiret konfederasyonu niteliğini açık biçimde yansıtır.
Merkez: Hoşab (Van)
Bilgi: Mahmudiler, Hakkari’nin kuzeyindeki Arçak bölgesine yayılmışlardı. Botan Mervanilerinden olan bu topluluk, Hakkari Dümbülileri ile sürekli savaş halindeydi.
.Mahmudi aşireti tarafından yönetilen güçlü bir yerel mirliktir.
Merkez: Musul–Erbil hattı
Bilgi: Bölgesel aşiret beyliği niteliğindedir.
Merkez: Senendec
Bilgi: İran Kürdistanı’ndaki en köklü Kürt hanedanlarından biridir.
Merkez: Çapakçur (Bingöl) ve Genç havzasında etkili yerel beyliğin devamıdır.
Bilgi: Eski Holwanlılardan türeyen Kelhorlar, Guran adıyla da bilinir. Sine’den Kermanşah’a kadar olan bölgede yaşamışlardır. İran’daki Kürt aşiretleri üç ana grupta toplanır:
Merkez: Siirt Botan ve Hakkari arasında stratejik geçiş bölgesinde yer alır.
Bilgi: Osmanlı döneminde Kürt mirlik yapısını uzun süre korumuştur
Şerefhan-ı Bitlisî, Şerefname, (Farsça asıl metin ve Türkçe çeviriler), çeşitli baskılar.
İdris-i Bitlisî, Selimşahnâme, Osmanlı–Safevî mücadelesi ve Kürt beyleri hakkında birincil kaynak.
Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300–1600), Yapı Kredi Yayınları.
Mehmet Öz, “16. Yüzyılda Osmanlı–Kürt İlişkileri ve Yurtluk-Ocaklık Sistemi”, Osmanlı Araştırmaları Dergisi.
Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan, Zed Books.
V. Minorsky, “Les Dynasties Kurdes”, Encyclopaedia of Islam.
Robert Olson, The Kurdish Question and Turkish-Iranian Relations, Mazda Publishers.
Faruk Sümer, Safevî Devleti’nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, TTK.
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, cilt II, TTK.
Encyclopaedia of Islam, ilgili maddeler: Botan, Bitlis, Hakkari, Ardalan, Mukriyan
Çaldıran Savaşı ve Cezire–Hoy (Xoy) Bölgesindeki Kürt Beylikleri
1. Bitlis Beyliği (Rojkî / Şerefxanî Hanedanı)
2. Hizan Beyliği
3. Hakkari Beyliği
4. Diyarbakır (Amid) Beyliği
5. Mardin Beyliği
6. Cizre (Bohtan) Beyliği
7. Hasankeyf Beyliği
8. Sason (Sasun) Beyliği
9. Palu Beyliği
10. Çemişkezek Beyliği
11. Eğil Beyliği
12. Soran Beyliği
13. Bradost Beyliği
Guran ailesinden veya Hasanwayh sülalesinden oldukları kabul edilir. Urmiye’nin batısında yaşamışlardır. Bir kısmı Soma (Zoma), diğer kısmı ise Şemdinan’ın güneyindeki Rubari bölgesinde yerleşmiştir.
Hakkari’nin Güney Bölgesi
14. Pinyaniş Beyliği
15. Mukri Beyliği (Mukrî)
Babanlardan ayrılan Mukriler, Urmiye ve Sawuç-Bulağ (Mahabad) bölgesinde yaşamışlardır. Osmanlı-Safevî sınır bölgesinde stratejik rol oynamıştır.
16. Zırki Beyliği
17. Donboli Beyliği
18. Mahmudi Beyliği
19. Zerzâ Beyliği
20. Ardalan Beyliği
21. Genç ve Çapakçur Beyleri
22. Kelhor Beyliği
23. Zengana (Zangana)
Seyyah Mansur (Siyah Mansur) Çigani olarak ta adlandırılırlar
Şah Tahmasp döneminde Siyah Mansurların reisi, İran Kürdistanı’ndaki yaklaşık 24 aşiretin “Emirü’l-Ümera”sı olmuştur. Çiganilerden bir kısmı Gürcistan’a göç etmiş, Zengana aşireti ise Irak ve Horasan’da varlığını sürdürmüştür.
24. Siirt ve Pervari Beylikleri
Osmanlı–Safevi–Kürt İlişkileri
Bu aşiret ve beylikler, 1514 Çaldıran Savaşı’ndan 1639 Kasrı Şirin Antlaşması’na kadar Osmanlı’ya hizmet etmişlerdir. Osmanlı, Kürtleri sınır güvenliğini sağlamak için kullanmış, ancak 1639’dan sonra ilişkiler bozulmuş ve düşmanlıklar ortaya çıkmıştır (Kaynak: Garo Sasuni, 16. Yüzyıldan Günümüze Ermeni–Kürt İlişkileri).
Çaldıran sonrası Osmanlı, Kürt beylerine Safeviler kadar sert baskılar uygulamıştır. Çemişgezek Valisi Hacı Rüstem Bey, Mahmudi emiri Amir Bey, Baban reisi Budak Bey, Şirvan Valisi Muhammed Bey, Dasnili Hüseyin Bey, Soran valileri Seyfeddin ve Mir İzzeddin Şêr, Meyyafarikin Valisi Amir Han Bey, Pazuki reisi Uveys Bey, Suveydi önderi Suphan Bey ve Bradostlu Hasan Bey Osmanlı tarafından idam edilmiştir (Kaynak: Şerefname).
Osmanlı ve Safeviler, Kürt emirliklerinin gücünü sınırlamak için Kürdistan’ı sancaklara bölmüş, Diyarbakır ve Van eyaletlerini 37 sancaktan oluşturmuşlardır. Ancak bu sancakların yalnızca küçük bir kısmı Kürt beylerine verilmiş, böylece güçleri bölünmüştür.
Çaldıran Savaşı’nda Kürtler, Osmanlı’ya askerî destek sağlamış, sınır güvenliğini üstlenmişlerdir. Ancak Osmanlı hiçbir zaman Kürtlere bağımsız bir eyalet veya devlet imkânı tanımamıştır. Yavuz Sultan Selim’in Kürtlere verdiği tavizler, daha çok siyasi pragmatizm çerçevesinde değerlendirilmelidir.
Çaldıran Savaşı ve sonrasında Kürt beylerinin Osmanlı’yı desteklemesi, yalnızca askerî değil siyasi ve mezhepsel bir tercihti. Osmanlı, bu destek karşılığında Kürt mirliklerine yurtluk-ocaklık ve özerk yönetim tanımış; bu sistem yaklaşık üç asır sürmüştür.
Bu ittifak modeli, Osmanlı’nın Doğu politikasının en başarılı örneklerinden biri olarak kabul edilir.
Kaynakça
UYARI: Bu sitedeki bütün materyallerin her hakkı saklıdır. İzin alınmadan ve kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz ve kopyalamak suretiyle elektronik ortamda kullanılamaz ve kitaplaştırılamaz. Not:Bu sayfalarda yayınlanan okur yorumları okuyucuların kendilerine ait görüşlerdir. Yazılan yorumlardan sitemiz hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz...
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder