CAF, JAF AŞİRETİ

Caf (Jaf) Aşireti: Tarihsel Kökenleri, Coğrafi Dağılımı, Siyasi Rolleri ve Sosyo-Kültürel Yapısı Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme

Caf veya Jaf aşireti, Kuzey Irak ve Mahabad (İran) bölgesinin en köklü ve en büyük aşiretlerinden biridir. Zagros Dağları boyunca uzanan İran-Irak sınır hattında yerleşik olan bu aşiret, hem göçebe hem de yerleşik yaşam biçimlerini benimsemiş, tarihi boyunca bölgesel siyaset ve kültürel dinamikler üzerinde belirgin bir etki bırakmıştır. "Xana Mezın Aşiretleri" grubundan olduğu düşünülen Caflar, çok sayıda alt kola ayrılmaktadır.

Köken ve Tarihsel Oluşum: Caf aşireti, Miladi 1114 yılında Kürt lider Zaher Beg Caf (Jaf) etrafında toplanarak organize olmuştur. Aşiretin ilk zamanlardan 1700 yılına kadar Erdelan (İran'da) bulunan Ciwanru bölgesini mesken tuttukları ve Erdelan valilerinin idaresi altında yaşamlarını sürdürdükleri öne sürülmektedir. Bu dönemde Erdelan valilerinin Caflar'ın elindeki verimli Ciwanru topraklarını kıskanmaları ve aşiretin artan gücünden tedirgin olmaları, bu bölgelerin yönetimini ele geçirme girişimlerine yol açmıştır. Bu durum, aşiret liderinin kardeşi ve oğlu ile birlikte öldürüldüğü bir savaşa neden olmuş, savaş sonucunda aşiretin geri kalan beylerinin büyük bir kısmı, topraklara olan bağlılıklarını istilacılara olan nefretlerine tercih ederek Süleymaniyeli paşaların himayesine girmiştir. Bu olay, aşiretin coğrafi ve siyasi yöneliminde önemli bir dönüm noktası teşkil etmektedir.

Caf lehçesinin Soranice dil grubunun bir parçası olması, Caflar'ın Soran Emirliği'nin bir kolu olma ihtimalini güçlendirmektedir. Bu dilsel bağ, aşiretin kültürel kökenleri ve bölgesel kimlik inşasındaki yerini anlamak için önemli bir göstergedir.

Coğrafi Dağılım ve Göçebe Yaşam: Caf aşiretinin göçebe grupları, kışı Xelikan yöresindeki yüksek yerler ile Şirvan Nehri'nin güney kıyılarına kadar uzanan Kızılribat bölgesinde geçirirlerdi. İlkbaharda ise Şehresor'a gelir ve oradan da Pencwin yolunu takip ederek İran topraklarındaki Sine (Sinendec) civarına yerleşirlerdi. Bu mevsimsel göç döngüsü, aşiretin hayvancılığa dayalı geleneksel geçim biçimini ve geniş bir yaylak-kışlak ağına sahip olduğunu göstermektedir. Ancak özellikle Mikaililer gibi birçok kolun tamamına yakınının zamanla yerleşik hayata geçmesi, aşiretin sosyo-ekonomik adaptasyonunu yansıtmaktadır.

Demografik Yapı ve Kollar: 1909 yılı verilerine göre aşiretin birkaç yüz bin kişiden oluştuğu tahmin edilmektedir. İngiliz Binbaşı E.B. Soane, 1907 yılında Mezopotamya'ya yaptığı seyahat notlarında Caflar'ı "güney Kürdistan çapında savaştaki yetenekleri ve yırtıcılıkları ile tanınan bir aşiret" olarak tanımlamıştır. Bu, aşiretin askeri gücünün ve bölgesel nüfuzunun o dönemdeki önemli bir göstergesidir.

Caf aşireti, çok sayıda alt kola ayrılmaktadır. Mehmet Emin Zeki Bey'in kayıtlarına göre, bu kolların 1931 yılı civarındaki aile sayıları ve yerleşimleri şöyledir:

• Haruniler: 800 aile.
• İsmail ve Aziziler: 1500 aile.
• Mikaililer: 2000 aile. Bu kolun Türkiye'de Muş Bulanık ilçesi Örenkend (Eski İsmi Xerabeşehir), Bulanık Merkezi Van, Ağrı ve Batı Anadolu'da Adapazarı merkezde yaşadığı belirtilmektedir.
• Reşobori: 1000 aile.
• Terxani: 500 aile.
• Şateri: 1800 aile.
• Sadani: 300 aile. Sadani ve Badaxiler bazen Horin ve Şeyhan topraklarına gidip konargöçer şeklinde yaşam sürerler.
• Badaxi: 250 aile (1948'de 300 aile). Kuratu ve Bavenur şehirlerinde yaşamakta olup, bir kısmı Şirvane şehrinde ikamet ederler. Tamamı Irak içlerinde yaşamlarını sürdürmektedirler. Reisleri 1948 yıllarında Muhammed Ali Murathan idi. Badaxiler kendi aralarında Bedaxi ve İrnekeyi olmak üzere iki kabileye ayrılmıştır. Günümüzde Irak'ta Caf aşiret federasyonuna bağlıdırlar.
• Başeki: 300 aile.
• Amali: 400 aile.
• Yusufcani: 500 aile.
• Newroli: 150 aile ve yerleşik yaşam sürerler.
• Kemali: 500 aile, kısmen göçebe ve kısmen yerleşik.
• Gelali: 2000 aile.
• Yezdanbexşi: 900 aile ve göçebedir.
• Tawgozi: 200 aileden müteşekkil olup, yerleşik yaşam sürerler.
• Peşmali: 50 aile.
• Béseri: 200 aile.
• Yarveysi: 200 aile.
• Şeyismaili: 1000 aile.
• İsayi: 300 aile.
• Sofiyewend: 60 aile ve yerleşiktir.

Bu kollar ve oymaklar arasında dış güçlere karşı büyük bir birlik olup, kendi aralarında zaman zaman anlaşmazlıklar olması nedeniyle bazı kollar aşiretten ayrılmıştır. Bunlar arasında Kubat, Babacani, Weledbeg, Enaxi, Emani, Darwaş, Dıléteze, Mirbegi, Dıt!yri, Namdarbegi, Tayşe, Kadirveysi, Nayrizi ve Şerefbiyani oymakları bulunmaktadır. Bu oymakların hepsi birbirinden bağımsızdır ve Şafii mezhebine bağlıdırlar.

Liderlik ve Yönetim Anlayışı: Caf Paşaları, "az konuşan, gururlu ve kibirli ama hızlı hareket eden erkeklerden" oluşmuştur. Son yüz yıl boyunca aşirette bir sıkıntı olduğunda hızlı ve etkili hareket ederek ilk bölünmeden beri başkaca parçalanma ve bölünme yaşanmasını engellemişlerdir. Aşiret içinde farklı ailelerin liderlerinin uyum içinde çalışması, aşiretin zenginleşip güçlenmesine katkıda bulunmuştur. Bu durum, aşiretlerin iç yönetimindeki denge ve istikrarın önemini göstermektedir.

Önemli Şahsiyetler:

• Mahmud Paşa Caf (1845-1921): Aşiretin önemli liderlerinden Muhammed Paşa'nın oğlu olup, aşiretin güçlü dönemlerinde liderlik yapmıştır.
• Tahir Bey (Caf Tahir Bey, 1878-1909): Caf Osman Paşa'nın oğlu, Halepçe'de doğmuş, Farsça, Türkçe, Arapça ve Fransızca bilen yetenekli bir şairdi. Şiirleri halk arasında yaygın olarak bilinirdi.
• Zahir Bey (ö. 1752): Yar Ahmet Bey'in oğlu ve Caf aşiretinin reislerindendir. 1737 yılında kardeşi Tahir Bey ile birlikte yaban ülkesine göç ederek Salahiye ilçesine yerleşmiştir.

Sonuç: Caf aşireti, Zagros Dağları ile İran-Irak sınırı hattında yerleşik, M.S. 1114 yılına dayanan köklü bir geçmişe sahip, Soranice konuşan, savaşçı ve dinamik bir aşirettir. Erdelan valileriyle yaşadığı çatışmalar ve Süleymaniyeli paşaların himayesine girmesi gibi olaylar, aşiretin siyasi tarihindeki dönüm noktalarını oluşturmuştur. Geniş coğrafi yayılımı, çok sayıda alt kolu ve mevsimsel göçebe yaşam biçimi, aşiretin hem demografik büyüklüğünü hem de sosyo-ekonomik adaptasyon yeteneğini göstermektedir. Mahmud Paşa Caf gibi güçlü liderler ve Tahir Bey gibi aydın şahsiyetler, aşiretin hem siyasi hem de kültürel mirasını zenginleştirmiştir. Caf aşiretinin uyumlu liderlik geleneği ve dış güçlere karşı sergilediği birlik, onların bölgedeki etkili konumunu pekiştirmiştir. Aşiretin incelenmesi, Kürt aşiretlerinin oluşumu, göçleri, siyasi ilişkileri ve kültürel evrimleri bağlamında Ortadoğu'nun karmaşık sosyo-tarihsel yapısını anlamak için değerli bir perspektif sunmaktadır.

---

Kaynakça:

1. Zeki Bey, M. Emin. (1931). Kürd ve Kürdistan Tarihi. (Caf aşiretinin kökenleri, kolları, nüfusu ve genel tarihi hakkında temel kaynak).
2. Soane, E.B. (1912). To Mesopotamia and Kurdistan in Disguise. (1907 yılındaki Mezopotamya seyahatinden derlenen notlarda Caf aşiretinin savaştaki yetenekleri, coğrafi dağılımı ve liderleri hakkında bilgiler).
3. Kürt Aşiretleri Üzerine Tarihi ve Etnografik Çalışmalar: Zagros Dağları bölgesindeki Kürt aşiretlerinin oluşumu, göçleri, sosyo-ekonomik yapıları ve dilsel özellikleri (Soranice ile bağlantısı) üzerine yapılmış akademik araştırmalar. (Örnek: Erdelan ve Süleymaniye bölgelerindeki aşiretlerin tarihsel rolü).
4. Aşiret Liderliği ve İç Dinamikler: Kürt aşiretlerindeki liderlik seçimi, yönetim anlayışı, iç çatışmalar ve dış ilişkiler üzerine sosyolojik ve antropolojik analizler. (Örnek: Aşiretlerin siyasi güçle olan etkileşimleri).
5. Kürt Edebiyatı ve Şairleri: Tahir Bey gibi Caf aşiretine mensup şairlerin hayatları, eserleri ve Kürt edebiyatına katkıları üzerine çalışmalar.

Caf Reislerinden Muhammed Paşa'nın Büstü.

Caf aşiretinden bir bey 1800

BİR CAF BEYİ GÜNEY KÜRDİSTAN(E.B.SOANE-1907)

 

.

 

LÜTFEN ALINTI YAPARKEN KAYNAK GÖSTERİNİZ.