BERİTAN AŞİRETİ

Beritan Aşireti - Hızlı Özet

Köken: Bağdat-Bert bölgesi rivayeti + Reşi/Pazuki bağlantısı. Bermekî-Dimilî teorisi
Yayılım: Elazığ, Malatya, Palu, Adıyaman, Diyarbakır, Bismil, Şanlıurfa-Viranşehir-Suruç
Kollar: Kosan (Kö san), Molla Ömer (Melleömerli), Karakulak (Karakuxlı)
Nüfus: 1985'te 5000 kişi (Perinçek). Günümüzde on binler. Yarı yerleşik
Dil-İnanç: Kurmanci + Zazaca konuşan kollar. Hanefi-Sünni
Tarihi Olay: 1045 Emir İsa göçü, 1915 Ermeni göçünde koruyuculuk
Özellik: Berazî konfederasyonu üyesi. Şeyhanlı Aşireti ile iç içe

Detaylı akademik inceleme aşağıdadır ↓

Köken ve İsimlendirme: Bert Bölgesi mi, Çöl İnsanları mı?

Beritan Aşireti, özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yoğunlaşmakla birlikte, Elazığ'dan Şanlıurfa'ya geniş bir coğrafyaya yayılmış önemli Kürt aşiretlerinden biridir. Köken rivayetleri iki ana eksende toplanır: 1. Bağdat-Bert Tezi: Aşiretin aslen Bağdat yakınlarındaki Mezrefe civarında bulunan Bert veya Bırt isimli bir bölgeden geldiği iddia edilir. Kadı Zuhri El Beritani gibi şahsiyetlerin bu aşirete mensup olması ve Bağdat yöresindeki Bert kasabasından gelmesi, bu tezi güçlendirir. Aşiretin Karacadağ (Şanlıurfa-Diyarbakır sınırı) civarına göçü, yayılımının temelini oluşturmuştur. 2. Reşi Aşireti Bağlantısı: Bazı kaynaklar Beritan'ı Reşi aşiretine bağlı bir kabile olarak gösterir. Bu, daha geniş konfederasyonlar içindeki konumunu açıklar. İsim kökeni hakkında iki görüş:
Arapça "Berr": Karacadağ, Urfa ve Ceylanpınar yörelerinde yaşayan Arap nüfus tarafından "çöl insanları" veya "susuz toprak insanları" anlamına gelen Arapça "Berr" kelimesinden türetilerek "Beritan" denildiği düşünülür. Sözlü anlatımdır.
"Bêrtî" Tezi: Aşiretin sürekli göçebe halde yaşaması ve yer değiştirmesi nedeniyle kendilerine "bir yerde tutunamayanlar" anlamında "Bêrtî" denildiği ve zamanla "Beritan" şeklini aldığı görüşü de vardır.

Coğrafi Dağılım ve Yaşam Biçimi: Yarı-Göçebelikten Yerleşik Düzene

Beritan Aşireti, Türkiye coğrafyasında oldukça geniş bir alana yayılmıştır. Ana yerleşim bölgeleri:
1. Elazığ-Malatya-Palu-Adıyaman hattı: En yoğun nüfus. Özellikle Elazığ Karakoçan çevresi.
2. Diyarbakır-Bismil: Tamamen yerleşik hayata geçmiş kollar.
3. Şanlıurfa-Viranşehir-Suruç: Kosan kolu ve Şeyhanlı Aşireti ile iç içe geçmiş yapı.
4. İç ve Batı Anadolu: Çeşitli dönemlerde göçlerle Kuzeydoğu Anadolu, İç Anadolu ve Batı Anadolu'ya da yayılmışlardır. Yaşam biçimi: Tarihsel olarak yarı-göçebelikten yerleşik düzene geçişin tipik örneğidir. Kısmen göçebe yaşamlarını sürdüren bazı kolları olsa da, günümüzde genel olarak yerleşik yaşam biçimini benimsemişlerdir. Kırsal kesimde yaşayanlar genellikle hayvancılık ve tarım ile geçimlerini sağlamaktadır. İç bölünme: Beritan Aşireti, kendi içinde Kösanlılar, Melleömerliler ve Karakuxlılar gibi birçok kabileye (batık) ayrılmıştır. Doğu Perinçek’in Aşiretler Raporu’nda bu kollar Kosan, Molla Ömer ve Karakulak olarak kaydedilir. Bu iç bölünmeler, aşiretin sosyal yapısının karmaşıklığını gösterir.

Dilsel Özellikler ve Bermekî-Dimilî Bağlantısı

Bingöl, Palu ve Elazığ'da yaşayan Beritanlıların bir kısmının Zazaca konuşması, aşiretin dilsel yapısındaki çeşitliliği gösterir. Zazaca'nın aşiretin esas dili olup olmadığı net değildir. Bermekî Hipotezi: Bermekîlerin bir kolu olan Dımıli/Dimilîler (Zazalar) ile Süveydîler'in soyundan gelenlerin Zazaca konuştuğu bilinmektedir. Bingöl, Palu, Dersim ve Elazığ'ın en eski sakinlerinin Zazaca konuşan Dımıli ve Süveydî toplulukları olduğu göz önüne alındığında, Beritan Aşireti'nin bu gruplarla tarihsel bir bağlantısı olabileceği düşünülmektedir. Abbasi döneminin önemli ailelerinden olup Harun Reşit döneminde etkin rol oynayan Bermekîler ile Beritan Aşireti arasında dolaylı bir ilişki kurulabilir. Zira Süveydîler ve Dımıli/Dimilîler, Bermekîlerin devamı olarak kabul edilmektedir. Bu durum, Beritan Aşireti'nin tarihsel kökenlerini Mezopotamya'nın erken İslam dönemlerine kadar uzatabileceği ihtimalini gündeme getirmektedir.

Emir İsa Dönemi ve Büyük Göç Hareketleri - 1045

1045 yılında, Bermekî soyundan gelen ve Şemskîlerin de atası olan Emir İsa zamanında, Diyarbakır ve Botan bölgesinden birçok ailenin göç ettiği bilinmektedir. Bu büyük göç hareketi, Erzurum üzerinden Güneybatı Azerbaycan ile Ermenistan'a ve oradan da İran içlerine doğru gerçekleşmiştir. Emir İsa komutasındaki bu göçe, Nasturî, Süryanî Hristiyan ve Kürt topluluklarının yanı sıra yaklaşık 100 bin Yezidi ailenin de katıldığı rivayet edilmektedir. Ancak tarihi kaynaklar, bu aşiretlerin hangilerinin Yezidi olduğunu açıkça belirtmemektedir. Emir İsa'nın lakabının Salâhaddin el-Kürdî olması ve Salâhaddin Eyyubî'den önce yaşamış olması, bu şahsiyetin bölgedeki erken dönem Kürt liderlerinden biri olduğuna işaret etmektedir. Bu tür büyük göç hareketleri, Beritan Aşireti gibi mobil aşiretlerin coğrafi dağılımını ve farklı bölgelerdeki kültürel etkileşimlerini açıklamaktadır.

Berazî Konfederasyonu ve Şeyhanlı Bağlantısı

Beritan Aşireti, Berazî (Beritan) konfederasyonu içinde yer alır. Bu konfederasyon Urfa-Viranşehir-Suruç hattında etkilidir. Şeyhanlı Aşireti ile ilişkisi: Özellikle Kosan (Kö san) kolu üzerinden Şeyhanlı Aşireti ile iç içe geçmiştir. Suruç ve Viranşehir'de "Şeyhanlı-Beritan" olarak birlikte anılırlar. Elazığ Seyyidleri ve Şeyhanlı Aşireti kaynaklarında Mala Bûbê kolu üzerinden Kosan bağlantısı belirtilir. Mezhep: Beritan Aşireti Hanefi mezhebine mensuptur. Bu, bölgedeki birçok Kürt aşiretinin Şafii mezhebinden ayrılan önemli bir özelliktir ve Osmanlı döneminde Sünni-Hanefi etkisinin güçlü olduğu Urfa-Elazığ hattında şekillenmiştir.

Nüfus ve Demografik Yapı

Doğu Perinçek’in derlediği Aşiretler Raporu’nda (1998 baskısı, 1970'li yılların verilerine dayalı) Beritan Aşireti’nin 1985 nüfus sayımı itibarıyla yaklaşık 5000 kişilik bir nüfusa sahip olduğu, Kosan, Molla Ömer ve Karakulak kolları ile Diyarbakır, Şanlıurfa ve Elazığ illerinde yaşadığı belirtilir. Bu rakam çekirdek nüfusu yansıtmaktadır. Günümüzde tüm kollar dikkate alındığında nüfus on binlerle ifade edilir. Mensupları ayrıca Bingöl, Mardin ve büyük şehirlere (Ankara, İstanbul) göç etmiştir.

1915 Ermeni Göçü Sırasında Koruyuculuk

Beritan Aşireti'nin dikkat çeken yönlerinden biri, 1. Dünya Savaşı ve 1915 Ermeni Tehciri sırasında bazı Ermeni ailelerini koruma altına almış olmasıdır. Bu olay, Kürt aşiretlerinin yalnızca savaşçı değil, aynı zamanda toplumsal sorumluluk üstlenen yapılar olabileceğini gösterir. Bölgedeki birçok aşiretin aksine Beritanların Ermenilere karşı koruyucu tavrı, aşiret liderlerinin insani yönünü ve yerel diplomasideki rollerini ortaya koyar.

Sosyal Kimlik ve Güncel Durum

Aşiretler genel olarak "barbarlık" eleştirilerine karşı kendi özgün kimliklerini savunurlar. Beritan Aşireti de giyiniş, yaşam biçimi veya inanç farklılıklarının "barbarlık" olarak nitelendirilmesini eleştirerek, evrensel özgürlük ve eşitlik prensiplerinin herkes için geçerli olması gerektiğini savunur. Güncel durum: Cumhuriyet döneminde toprak reformu ve göç süreçlerinden etkilenmiş; ancak aşiret bağlarını korumuştur. 1980'ler sonrası iç göçle Elazığ ve Diyarbakır'dan büyük şehirlere yayılmıştır. Yerel barış arabuluculuğu ve dayanışma etkinlikleri öne çıkar. Aşiret ağaları ve kanaat önderleri, bölge sorunlarında rol oynar. Son yıllarda dernekler, sosyal medya ve buluşmalar aracılığıyla birlik sağlanmaktadır.

Kaynakların Niteliği ve Tarihyazımı Sorunları

Beritan Aşireti hakkındaki bilgilerin çoğu, yazılı belgelere dayanmaktan ziyade sözlü anlatımlar, şecere bilgileri ve halk hikayeleri ışığında derlenmiştir. Bu durum, aşiret tarihyazımında metodolojik zorluklar yaratmaktadır. Sözlü tarih geleneği, aşiretlerin kolektif hafızasının önemli bir parçası olsa da, akademik çalışmalar için birincil yazılı kaynaklarla desteklenmesi gerekmektedir. Kesin bilgilere ulaşmak için arkeolojik bulgular, dönemin seyahatnameleri, kronikleri ve Osmanlı tahrir defterlerinin daha detaylı incelenmesi önem arz etmektedir.

Sonuç

Beritan Aşireti, Güneydoğu Anadolu'nun tarihsel, kültürel ve demografik çeşitliliğini yansıtan çok katmanlı bir yapıdır. Kökenlerine dair farklı rivayetler, geniş coğrafi yayılımı, yarı-göçebelikten yerleşik hayata geçiş süreci, Zazaca konuşan kolları ve erken İslam dönemine uzanan olası dilsel ve genetik bağları, aşireti bölgesel çalışmalar için ilgi çekici kılmaktadır. Önemli noktalar:
1. Çoklu Köken Teorisi: Bert bölgesi, Reşi bağlantısı, Bermekî-Dimilî hipotezi bir arada değerlendirilmeli.
2. Berazî Konfederasyonu: Bağımsız değil, konfederasyon üyesi. Şeyhanlı ile akrabalık bağı güçlü.
3. Hanefi Kimlik: Şafii çoğunluklu bölgede Hanefi olması, Osmanlı-Sünni etkisini gösterir.
4. Yerleşikleşme: 1985'te 5000 çekirdek nüfus, bugün on binler. Diyarbakır-Bismil kolu tamamen yerleşik.
5. Koruyuculuk: 1915'te Ermeni aileleri koruma, aşiretlerin insani rolünü gösterir.
6. Emir İsa Göçü: 1045'teki büyük göç, aşiretin mobil tarihinin kanıtı. Aşiretin tarihi, sadece yerel bir anlatı olmakla kalmayıp, aynı zamanda Kürt topluluklarının tarihsel göç yolları, dilsel evrimi ve bölgesel güçlerle etkileşimleri hakkında genel bir çerçeve sunmaktadır.

Kaynakça

1. Tan, Altan. Turabidinden Berriyeye. [Aşiret isminin kökeni ve göçler hakkındaki sözlü anlatılar için birincil kaynak]
2. Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Yapıları. İstanbul: İletişim Yayınları, 2000.
3. Kaya, Mahmut. Zazaca Grameri. İstanbul: Vate Yayınevi, 2003.
4. Minorsky, Vladimir. Studies in Caucasian History. Cambridge: Cambridge University Press, 1953.
5. Şerefname. [Şeref Han Bitlisî]. Emir İsa ve göçler dönemi için bağlamsal bilgi.
6. Sever, Mesut. Bölge Tarihinde Yezidiler: Tarih, Kültür, İnanç. İstanbul: Kitap Yayınevi, 2012.
7. Doğu Perinçek (derleyen). Aşiretler Raporu. Kaynak Yayınları, İstanbul, Ocak 1998.
8. Muhammed Emin Zeki Bey. Kürdler ve Kürdistan Tarihi. Nubihar Yayınları.
9. "Şanlıurfa’da Bulunan Aşiretler ve Durumları". Yeni Urfa Gazetesi, 2 Ekim 2024.
10. Elazığ Seyyidleri ve Şeyhanlı Aşireti sitesi (elazigseyyidleri.com).
11. Osmanlı tahrir defterleri ve BOA kayıtları.