BERAZİ, BIRAZİ VEYA BARAZİ AŞİRETİ

Berazi (Birazi, Barazi, Berazî, Berezan) Aşireti

Berazi Aşireti (Kürtçe: Berazî / Barazî), Güneydoğu Anadolu'da, özellikle Şanlıurfa'nın Suruç, Harran, Akçakale ve Viranşehir ilçelerinde yoğunlaşan büyük bir Kürt aşiretidir. Tarihsel olarak Erdelan (Ardalan) Kürt prensliğinin önemli aşiretlerinden biri olup, cesaret ve savaşçı ruhuyla tanınır. Adı, Kürtçe'de "yaban domuzu" anlamına gelen "baraz" kelimesinden gelir; rivayete göre aşiret erkeklerinin düşmanlarına "yaban domuzu çevikliğinde" saldırması nedeniyle bu lakap verilmiştir (kaynak: Şeerîn Erdelan, Erdelan Kürtleri). Aşiret, yarı göçebe geçmişe sahip olup, Osmanlı döneminde Amid (Diyarbakır), Siverek, Mardin ve Ruha (Şanlıurfa) sancaklarında göçebe ve yerleşik olarak yaşamıştır.

Köken ve Tarihsel Gelişim

Roger Lescot'un Yezidi çalışmaları ve diğer kaynaklara göre, Beraziler, Suriye'den gelen Emevi kökenli bir grubun soyundan gelir. 750'de Abbasiler tarafından dağıtılan Emeviler'den kalan gruplar Şam'ın dağlık kesimlerine sığınmış, burada kısmen Yezidilik benimsemişlerdir. 985'te Meyafarqin (Silvan) civarına yerleşen bu gruplar, Süleyman bin Abdulmelik'in torunları olarak sekiz aşirete ayrılmıştır: Banuki/Banevki, Huveydi, Delxiran/Dılxeran, Buciyan, Zilan, Besiyan, Zekziyan ve Berazan/Berazî. Bu aşiretler kısmen Yezidi, kısmen Müslüman'dır (hangilerinin Yezidi olduğu net değildir).

Şerefname'ye göre Beraziler, Silvan civarında yarı göçebe yaşamış, yaylak-otlak için yüklü vergiler ödemişlerdir. 1514 Çaldıran Savaşı sonrası Şiilerin boşalttığı verimli bölgeleri Şahsuvar Bey yönetiminde terk ederek Muş, Van, Erzurum ve Doğubayazıt'a göç etmişlerdir. 1400-1403'te Timur seferleri sırasında Kahya Saleh yönetiminde 2-3 bin aile Maraş-Halep kökenli olarak Erdelan'a getirilmiş, bir kısmı Merivan, Hubatu ve Kara Towara yerleşmiş; sonra bazıları geri dönmüştür.

Osmanlı döneminde Berazi Kazası (Amid Voyvodası'na bağlı) olarak kaydedilmiş; 1518 tahririnde 30'dan fazla köy (Bahaeddin, Bedyan, Behisteni, Bekir, Cablu vb.) aşirete bağlıdır. Malikâne uygulamasıyla köylerin bir kısmı voyvodalıkta kalmış, aşiret Amid, Siverek, Mardin ve Ruha'da etkili olmuştur. Hamidiye Hafif Süvari Alayları'nda aktif rol almış; Urfa bölgesinde 53., 54. ve 55. alaylar Berazi'den oluşmuş, toplam 1.725 asker (süvari + piyade) vermiştir.

İngiliz Binbaşı E.W.C. Noel'in 1919 Raporu (Suruç/Urfa): Aşiret Suruç'ta yerleşiktir. Düğün adetleri detaylı anlatılır: Flört serbest, görücü usulü, başlık parası (qelen) 5 altın lira (1000 sterlin eşdeğeri), pazarlık affedilmez. Düğün törenleri (dawat) 1-10 gün sürer, nikah İslami kurallara göre kıyılır. Cenaze törenleri: Kadınlar ağıt yakar, zenginler halı-yastıkla gömülür, yas 3 gün sürer; dul kadın 1 yıl yas tutar, sonra yeni kıyafet giydirilir.

Dil, İnanç ve Kültür

Kuzey Kurmanci lehçesi konuşur; geneli Sünni-Hanefi'dir. Maraş uzantıları Alevi'dir. Cesaret, savaşçı zeka ve aristokratik yapı (erkekler "Bey" unvanı taşır) ile bilinir; Erdelan'da naiplik/vekillik yapmış, Sine'de muhteşem evlerde yaşamışlardır.

Yerleşim ve Nüfus

• Türkiye: Şanlıurfa (Suruç, Harran, Akçakale, Viranşehir, merkez); Maraş, Gaziantep, Konya (az sayıda); Erzurum-Kuruçay (1730 göçüyle kopmuş kol); Karayazı (Çepi, Kanispi).
• Diğer: Doğu Kürdistan (İran), Suriye (Halep-Hama), Lübnan, Süleymaniye (1925 Şeyh Said sonrası dağılım). Nüfus: 1931'de Muhammed Emin Zeki Beg'e göre 9.000 aile (göçebe); günümüzde on binlerce aile (Suruç'ta konfederasyon: Didan, Keytikan, Şêxan, Okyan/Oxyan, Şedadan, Millî Dinbilli, Muafan, Zerefan, Pijan, Karakêçan, Dinan, Mir vb.).

Antlaşmalı Aşiretler/Oymaklar

• Didan (300 aile)
• Keytikan (700)
• Şêxan (600)
• Okyan/Oxyan (700)
• Şedadan (700)
• Millî Dinbilli (700)
• Muafan (700)
• Zerefan (500)
• Pijan (700)
• Karakêçan (500)
• Dinan (1000)
• Mir (1000)

Bu gruplar Van Gölü civarından kıtlık nedeniyle göç etmiş; bazıları Araplaşmıştır.

Sonuç

Berazi Aşireti, Emevi köken iddiaları (Süleyman bin Abdulmelik soyu) ve Kürt savaşçı geleneğiyle tanınır; Erdelan'dan Urfa'ya uzanan tarihsel göçlerle şekillenmiştir. Hamidiye Alayları'ndaki katkısı ve Noel'in düğün-cenaze adetleri raporu, aşiretin kültürel zenginliğini gösterir. Köken tartışmaları (Emevi vs. Kürt) sözlü tarih ve Şerefname'ye dayanır; kapsamlı arşiv çalışmaları aydınlatıcı olabilir.

Kaynakça

• Roger Lescot, Yezidi çalışmaları (Berazi-Silivan göçü).
• Şerefname (Şeref Han).
• Muhammed Emin Zeki Beg, Kürtler (1931 verileri).
• E.W.C. Noel, 1919 raporu (düğün-cenaze adetleri).
• Şeerîn Erdelan, Erdelan Kürtleri.
• Osmanlı Arşivleri (BOA, MAD defterleri; Berazi Kazası köyleri).
• Ziya Benzer, Osmanlı Dönemi Urfa Bölgesinde Aşiret-Devlet İlişkileri (tez).
• Butun Aşiretler Blogu ve Haberercis.com (köken-soy ağacı).
• Wikipedia ve Encyclopaedia Iranica (kabile bağlantıları).

İNGİLİZ BUYARI: İzinsiz kopyalamak ve başka mecralarda kullanmak yasaktır. İzin alınm

ası halinde , kaynak ve sayfa linkini belirtmek koşulu ile alıntı yapılabilir