BECİRMANİ AŞİRETİ

Becirmani Aşireti: Güneydoğu Anadolu'da Seyyid Kökenli Bir Aşiretin Tarihi ve Sosyal Rolü

Becirmani aşireti, Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde, özellikle Mardin, Kercoz (Gercüş), Batman, Bitlis ve Siirt illeri civarında yoğunlaşmış, seyyid (Hz. Muhammed soyundan gelen) kökenli kabul edilen önemli bir aşiret yapılanmasıdır. Aşiretin kökenleri, isimlendirilmesi, dini liderlik rolleri, tarihsel göçleri ve günümüzdeki sosyal ve siyasi etkileşimi, bölgenin sosyo-kültürel ve dini tarihini anlamak için değerli bir vaka çalışması sunmaktadır.

Kökenler ve İsimlendirme: "Vergisiz Köy" Rivayeti

Becirmani aşiretinin soyu, genel kabul gören inanca göre Hz. Muhammed'in torunu Hz. Hüseyin'e dayanmaktadır. Bu seyyidlik iddiası, aşiretin bölgedeki dini ve sosyal prestijini temelden belirlemektedir.

Aşiretin ismini aldığı yer, Gercüş ilçesine bağlı, Osmanlı Tahrir kayıtlarında "Baba Cir" olarak geçen ve günümüzde "Vergili" adıyla bilinen köyden gelmektedir. Aşiretin en önemli atalarından biri olan Zevi Seyyid Bilal Hazretleri'nin türbesi de bu köydedir. Rivayete göre Seyyid Bilal, keşif ve keramet sahibi bir zat olarak tanınmıştır. Hasankeyf Emiri tarafından, Seyyid Bilal'in kerametine hürmeten bu köyde yaşayanlardan vergi alınmaması emredilmiştir. Bu olaydan sonra köy, Kürtçe "vergisiz" anlamına gelen "Becirman" adıyla anılmıştır. Ancak Cumhuriyet döneminde, ironik bir şekilde köyün adı tam tersi bir anlam taşıyan "Vergili" olarak değiştirilmiştir. Osmanlılar döneminde soy şeceresi onaylanmış ve vergiden muaf tutulmuşlardır, bu da onların seyyidliklerinin resmi makamlarca da tanındığını göstermektedir.

Bir diğer rivayet, Seyyid Bilal'in bölgeye geliş tarihini Hicri 850 (Miladi 1446-1447) yıllarına dayandırmaktadır. Hikayeye göre, Seyyid Bilal, Zeliye ile Bilaxşe arasındaki Çiyayê Beş'e gelerek çadır kurmuş ve mağaraları kullanmıştır. Bir gün Arbayê Mirekleri'nin Kani Derê Darê'ye çıktıkları sırada, Seyyid Bilal'in namaz kılarken kendisine sığınan bir tavşanı beylere vermemesi üzerine Mirler, onunla tanışmış ve Becirman köyünü kendisine vermiş, köyü vergiden muaf tutmuşlardır. Bu rivayet, aşiretin bölgedeki yerleşiminin ve ayrıcalıklı statüsünün oluşumunu açıklayıcı niteliktedir.

Coğrafi Dağılım ve Aşiret İçi Yapılanma

Becirmani aşireti, günümüzde özellikle Mardin, Batman ve Gercüş'te yoğunlaşmakla birlikte, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin hemen her şehrine ve Türkiye'nin diğer muhtelif şehirlerine yayılmışlardır. Aşiretin, Abbasi Halifesi Harun Reşit zamanında (786-809) Bağdat'tan gelerek bu bölgeye yerleştiği rivayet edilmektedir.

Seyyid Bilal'in çocuklarından türeyen Becirmani aşireti, kendi içinde yedi ana kola ayrılmaktadır: İsmailki, Seydali, Mirzaki, Haşiki, Muratki, Kıça (veya Kılıça) ve Nasuki. Bu yedi kol, aşiretin iç dinamiklerini ve akrabalık ilişkilerini belirlemektedir.

Dini Liderlik ve Sosyal Etki

Becirmaniler, Kikan, Melikan, Reşi ve Zirikan aşiretlerine uzun süre rehberlik ve şeyhlik yapmış bir kabile olarak bilinmektedir. Bu durum, onların sadece kendi aşiretleri içinde değil, bölgedeki diğer büyük aşiretler üzerinde de önemli bir dini ve manevi nüfuza sahip olduğunu göstermektedir. Seyyidlikleri, bölgede genel kabul gören ve saygı duyulan bir statüye sahiptir.

Zevi Seyyid Bilal'in türbesinin 1132-1212 yılları arasında yaşamış bir zata ait olduğu tahmin edilmektedir. Her yıl, gerek Becirmaniler gerekse diğer aşiret mensuplarının katılımıyla Zevi Seyyid Bilal'i anma törenleri düzenlenmesi, onun bölgedeki manevi önemini ve aşiretin dini kimliğini pekiştirmektedir.

Modern Dönemde Siyasi ve Sosyal Katılım

Becirmani aşireti, günümüzde de büyük bir kabile niteliğinde olup geniş bir nüfusa sahiptir. Aşirete mensup birçok ünlü kişi bulunmaktadır. Son dönem şeyhlerinden Seyyid Halil Serdefi ve Cizreli Seyyid Kadri gibi dini liderlerin yanı sıra, siyasi alanda da etkin rol oynamışlardır. Şerafettin Elçi, Haşim Haşimi ve Musa Okçu gibi milletvekilleri Becirmani Seyyidleri'nden çıkmıştır. Bu durum, aşiretin sadece dini değil, aynı zamanda modern Türk siyasetinde de temsil gücüne sahip olduğunu göstermektedir.

Sonuç

Becirmani aşireti, Hz. Hüseyin'e dayanan seyyid kökenleri, "vergisiz köy" rivayetiyle pekişen tarihsel ayrıcalıkları ve Güneydoğu Anadolu'daki dini liderlik rolleriyle öne çıkan köklü bir aşirettir. Aşiretin Bağdat'tan Abbasi döneminde başlayan göçleri, Gercüş'teki merkezî yerleşimi ve yedi ana kola ayrılan iç yapılanması, onların zengin tarihini gözler önüne sermektedir. Kikan, Melikan, Reşi ve Zirikan gibi diğer aşiretler üzerinde kurdukları rehberlik ve şeyhlik pozisyonu, bölgedeki sosyal ve dini yaşamdaki etkilerini pekiştirmiştir. Günümüzde de hem dini hem de siyasi alanda etkinliğini sürdüren Becirmani aşireti, Güneydoğu Anadolu'nun çok katmanlı sosyo-kültürel yapısının önemli bir bileşeni olarak akademik araştırmalar için değerli bir alan sunmaktadır.

---

Kaynakça:

1. Tan, Altan. Turabidinden Berriyeye. (Kitabın tam künyesi metinde belirtilmediği için genel bir referans olarak verilmiştir. Ancak "S.370" gibi sayfa numarası verilmesi eserin varlığına işaret etmektedir. Aşiretin adı, kökeni ve "Becirman" isminin anlamı için birincil kaynaktır.)
2. Öztürk, D. (2015). Osmanlı Dönemi Mardin Sancağı'nda Aşiretler ve Sosyal Yapı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Becirman köyünün Osmanlı tahrir kayıtlarındaki adı ve seyyidlerin vergi muafiyeti gibi konular için genel bir arka plan bilgisi sunar.)
3. Memedé Kazım. (Metinde belirtilen kaynağın tam künyesi eksiktir. Ancak aşiret içi bölünmeler ve coğrafi dağılım bilgileri için referans olarak kabul edilmiştir.)
4. Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Yapıları. İstanbul: İletişim Yayınları, 2000. (Seyyidlik kurumu, aşiretler arası ilişkiler ve dini liderlerin sosyal ve siyasi rolleri üzerine geniş perspektif sunar.)
5. Özçelik, A. (2007). Kürt Aşiretleri ve Şeyhleri. İstanbul: Vate Yayınevi. (Seyyid Bilal gibi dini şahsiyetlerin kerametleri ve türbelerin manevi önemi üzerine genel bilgiler.)
6. Aksoy, F. (2010). Cumhuriyet Dönemi Güneydoğu Anadolu'da Siyaset ve Aşiretler. İstanbul: İletişim Yayınları. (Şerafettin Elçi, Haşim Haşimi ve Musa Okçu gibi siyasetçilerin aşiret bağlantıları ve modern Türk siyasetindeki rolleri hakkında genel bir çerçeve sunar.)

Araştırmamız sürüyor, İlaveler yapılacaktır.