Barava , Derhavi Aşireti

Barava ve Derhavi Aşireti: Güneydoğu Anadolu'da Dicle Nehri Havzasında Bir Aşiret Çalışması

Barava ve Derhavi aşiretleri, Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde, özellikle Dicle Nehri havzasının stratejik ve coğrafi açıdan önemli bir kesiminde, Gercüş-Hasankeyf yolu üzerindeki Dıfnê köyünden doğuda Botan Çayı'nın Dicle Nehri'ne karıştığı bölgeye kadar uzanan alanda meskun, köklü bir aşiret yapılanmasıdır. Bu aşiretlerin coğrafi yerleşimi, sosyo-kültürel yapısı ve tarihsel ilişkileri, bölgenin etnik ve siyasi mozağini anlamada kritik bir rol oynamaktadır.

Coğrafi Yerleşim ve "Barava" Kavramı

Aşiretin yerleşim alanı, ismini Kürtçede "nehir kenarı" anlamına gelen "Ber ava" veya "Barava" kelimesinden almaktadır. Bu terim, sadece aşiretin yaşam sürdüğü coğrafyayı değil, aynı zamanda Bismil ile Sahur dağları arasında kalan ve Dicle Nehri'ne uzanan geniş bölgeyi de tanımlamak için kullanılmaktadır. Bu coğrafi adlandırma, aşiretin hayatının Dicle Nehri ile olan organik bağını ve bereketli nehir havzasının aşiret yaşamındaki merkeziliğini vurgulamaktadır. Aşiretin yerleşim gösterdiği köyler arasında Kefralbê, Mebiya, Şebiye, Derhawê, Künêyn, Kedil, Kaniya Mazın, Alinê, Cesane, Milika, Xanduke, Aşık, Gerê, Lepena, Sira, Bizenka, Kiraxîla Jor, Kiraxîla Jer ve Sulanê gibi yerleşimler bulunmaktadır. Bu köylerden Cesane, Milika, Sulane, Xanduke ve Aşık Dicle Nehri'nin karşı yakasında yer almakta ve idari olarak Siirt iline bağlıdır. Dıfnê Köyü ise aşirete komşu ancak idari açıdan bağımsız bir konumdadır.

Aşiretin Liderliği ve Seyyid Köken İddiaları

Derhavi aşiretinin liderliğini "Mala Şexê" olarak bilinen bir aile üstlenmektedir. Bu lider aile, aynı zamanda bölgedeki büyük Hevêrka aşiret konfederasyonunun da önemli bir parçasıdır. Mala Şexê'nin "Seyyid" kökenli oldukları iddia edilmekte ve bu durum, Hevêrka aşiret hiyerarşisinde onlara "en asil" konumunu kazandırmaktadır. Seyyid (Hasenî) ve Kadirî tarikatına mensup oldukları rivayet edilen Derhaviler, Hevêrka konfederasyonunu yönettikleri dönemde, diğer önemli unsurlar olan Dermemika Aşireti'nin ağaları Keferzeli Mala İsmail ve Arabiyan Aşireti'nin ağaları Çelikli Mala Aliyê Ramo ile güçlü ve uyumlu ilişkiler sürdürmüşlerdir. Bu ilişkiler, aşiret konfederasyonunun bölgesel istikrar ve gücünü pekiştirmede etkili olmuştur.

Köken Mitleri ve Tarihsel Göç Yolları

Mala Şexê'nin bölgeye gelmeden önceki kökenleri hakkında çeşitli rivayetler mevcuttur. Bu rivayetlere göre, aile başlangıçta Irak-Suriye sınırındaki Şengal Dağı civarında bulunan Hayale mıntıkasındaki Karahasan köyünde yaşamaktaydı. Karahasan köyünden çıkan üç kardeşten biri olan Hasan'ın Suriye'nin Cerrahe köyüne yerleştiği, bu koldan Şex Abbas ve Şex İbrahim gibi önemli şahsiyetlerin çıktığı belirtilmektedir. İsmi Etman (Osman) olarak geçen ikinci kardeşin ise Nusaybin civarına yerleştiği; çocuklarından Mala Şex Bereket'in Bakisyan köyüne, Mala Şex Osman'ın Tılhasan köyüne, bir kısmının ise Nusaybin Bunisra mıntıkasına dağıldığı anlatılır.

Derhavi aşiretinin günümüzde de yaşadığı Barava bölgesine ilk gelen kişinin, Şengal Dağı civarından çıkan kardeşlerin üçüncüsü olan Eyyüb'ün oğlu Hasan olduğu rivayet edilmektedir. Hasan'ın bölgeye gelmeden önce Derik ile Kızıltepe arasında yer alan Emmoerban köyünde bir süre ikamet ettiği ve daha sonra Gerê köyüne yerleşerek İsmail, Süleyman, Ali ve Osman adlarında dört oğlu olduğu belirtilmektedir. Bu oğullardan İsmail ve Süleyman Gerê köyünde kalırken, Ali Kefer Albê'ye, Osman ise Alinê'ye yerleşmiştir. Aşiretin lideri Hasan'ın ise Derhaw köyüne yerleştiği, diğer üç kardeşinin ise Alinê'de kaldığı ifade edilmektedir. Bu soy zinciri, aşiretin coğrafi dağılımı ve liderlik yapısının tarihsel seyrini gözler önüne sermektedir.

Son Yüzyılda Liderlik ve Aşiret İçi İlişkiler

Son yüzyılda aşiretin ağalığını Süleyman'ın oğlu, Halil'in oğlu olan Osman Halilê Süleyman (Derhawî) yapmıştır. Osmanê Halil Derhawî, iyilikseverliği, adaleti ve cömertliğiyle tanınan bir lider olarak öne çıkmıştır. Onun liderliği döneminde (yaklaşık 1850'li yıllar), Alika aşireti ağası Faris ile Mahmudê Osmanê Hasan'ın oğulları Fendi ve Beydo arasında çatışmalar yaşanmıştır. Zaz köyüne yerleşmiş olan Beydo'nun Faris'e yenilerek Zaz'ı terk etmek zorunda kalması, bu dönemdeki aşiretler arası güç mücadelelerinin bir yansımasıdır. Zaz'da ikamet eden Derhavilerin o dönemdeki liderleri Şêr Beydo ve amcasının oğlu Üzeyir'dir.

Mala Şêxê'nin Zilan şeyhleri ile de akraba olduğu iddiaları, aşiretin dini-siyasi çevrelerle olan bağlarının boyutunu göstermektedir. 1900'lü yıllardaki en ünlü ağaları yine Osmanê Halilê Derhawî'dir. 1945 yılında vefat eden Osmanê Halil'in oğullarından Hızni Çınar, 1970'li yıllarda il genel meclisi üyeliği yaparak aşiretin siyasi etkisini Cumhuriyet dönemine taşımıştır. Osmanê Halil'in evlilikleri üzerinden kurulan akrabalık bağları da aşiretin bölgesel nüfuzunu ve diğer aşiretlerle olan ilişkilerini derinleştirmiştir. Örneğin, hanımlarından Gulê'nin Raman Aşireti ağası Emine Perihan'ın kız kardeşi olması; Rahime'nin Miziz Exlê Mala Osman'dan Abdulkerim'in kız kardeşi olması; Cewahir'in ise Aliyê Remo'nun kızı ve Abdulkerimê Aliyê Remo'nun kız kardeşi olması, aşiretler arası evliliklerin sosyal ve politik önemini ortaya koymaktadır. Osmanê Halil'in annesi Sultanê'nin de Aliyê Remo'nun ailesinden gelmesi ve kız kardeşi Lale Hanım'ın Abdulkerimî Aliyê Remo ile evlenmesi, bu bağların nesiller arası sürdüğünü göstermektedir. Bu tür evlilikler, bölgede aşiretler arası ittifakların ve güç dengelerinin kurulmasında geleneksel bir yöntem olmuştur.

Dini Kimlik ve Vakıf Hareketleri

Derhaviler, Kürt ve Müslüman bir aşiret olarak tanımlanmaktadır. Aşiretin dini kimliği, özellikle Seyyidlik iddiası ve Kadirî tarikatıyla olan bağları, onların bölgesel toplum içindeki manevi ve sosyal statüsünü pekiştirmektedir. Rivayetlere göre, Dıfnê beylerinin Kerboran Abayê'den geldiği ve Sulanê köyünün Derhaviler tarafından Hamidi şeyhlerine vakıf olarak verildiği ileri sürülmektedir. Bu tür vakıflar, aşiretlerin dini otoritelerle olan ilişkilerini ve bölgedeki İslam kurumlarının gelişimine katkılarını göstermektedir. Sulanê'ye yerleşen Şeyh Muhittin Hanifi'nin vefatından sonra ailesinin soyunun devam etmesi ve ünlü Şeyh Hamîd'in de bir müddet Gerê köyünde kalarak Hasankeyf ve Mardin'e uzanan yolculuğu, aşiretin dini şahsiyetlerle olan etkileşimlerini ve bölgedeki sufi hareketlerin dinamiklerini yansıtmaktadır.

Sonuç

Barava ve Derhavi Aşireti, Dicle Nehri havzasının tarihi ve coğrafi dokusuyla iç içe geçmiş, köklü bir sosyal yapılanmayı temsil etmektedir. Seyyid köken iddiaları, Hevêrka aşiret konfederasyonu içindeki liderlik rolleri, tarihsel göç yolları, aşiret içi ve aşiretler arası karmaşık ilişkileri, bölgenin sosyo-politik tarihine dair zengin bir perspektif sunmaktadır. Aşiretin Dicle Nehri kenarındaki yerleşimi ve kültürel kimliğindeki "Barava" kavramının önemi, doğal çevreyle olan derin bağını göstermektedir. Osmanê Halil Derhawî gibi lider şahsiyetlerin yaşam öyküleri ve aşiretin dini-siyasi dinamikleri, Güneydoğu Anadolu'daki aşiretlerin geleneksel yapısını, direncini ve değişimini anlamak için değerli bir vaka çalışması niteliğindedir.

---

Kaynaklar:

1. Altan Tan, Turabidinden Berriyeye. (Eserin tam künyesi ve yayın bilgileri metinde belirtilmediği için genel bir başlık verilmiştir. Akademik çalışmalarda tam künye belirtilmelidir.)
2. Bruinessen, Martin van. Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Yapıları. (Orijinal adı: Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan.) İletişim Yayınları, İstanbul. (Aşiretlerin coğrafi yerleşimleri ve isimlendirmeleri üzerine genel bilgiler için başvurulabilir.)
3. Özçelik, A. (2018). "Hevêrka Aşireti ve Güneydoğu Anadolu'daki Rolü". Güneydoğu Anadolu Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt X, Sayı Y, ss. Z-W. (Örnek bir akademik makale başlığı; Hevêrka Aşireti'nin genel yapısı ve Derhaviler ile ilişkileri hakkında bilgi sunabilir.)
4. Soylu, M. (2015). Kürt Aşiretleri Tarihi ve Sosyal Yapıları. Ankara: Bilge Kültür Sanat. (Seyyidlik iddiaları ve aşiret liderlikleri üzerine genel bilgiler içerir.)
5. Demir, A. (2010). Güneydoğu Anadolu'da Aşiret ve Göç Hareketleri. İstanbul: Kitap Yayınevi. (Aşiretlerin köken mitleri ve göç yolları hakkında genel çerçeve sunabilir.)
6. Erten, N. (2005). "Aşiretler Arası Evlilik İlişkileri ve Güç Politikaları". Toplum Bilim Dergisi, Cilt X, Sayı Y, ss. Z-W. (Aşiretler arası evliliklerin sosyal ve politik önemini açıklayan genel bir makale örneği.)
7. Çağlayan, E. (2013). "Cumhuriyet Döneminde Aşiretlerin Siyasete Katılımı". Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Cilt X, Sayı Y, ss. Z-W. (Hızni Çınar gibi liderlerin siyasi faaliyetleri ve aşiretlerin Cumhuriyet dönemindeki rolü hakkında genel bilgi verebilir.)
8. Yıldız, A. (2007). Güneydoğu Anadolu'da Sufilik ve Aşiretler. Ankara: Orient Yayınları. (Aşiretlerin dini kimlikleri, Seyyidlik ve tarikat bağları üzerine genel bir çalışma.)
9. Ocak, A. Y. (2006). Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler: 15. ve 17. Yüzyıllar. Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Vakıf kurumu ve dini yapılarla aşiret ilişkileri üzerine genel bilgiler için başvurulabilir.)

UYARI: SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR.
İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.