BANOKİ, BANUKİ AŞİRETİ

Banoki (Banuki/Banevki) Aşireti: Ortaçağ ve Erken Modern Dönem Güneydoğu Anadolu'da Kökenleri ve Rolleri

Banoki (Banuki veya Banevki olarak da bilinen) aşireti, Güneydoğu Anadolu ve Mezopotamya'nın tarihsel ve kültürel dokusunda önemli bir yer tutan, kökenleri ve siyasi rolleriyle dikkat çeken bir Kürt aşiretidir. Özellikle Mervanîler dönemi ve sonrasında bölgesel güç dengelerinde aktif rol oynamışlardır. Aşiretin isimlendirilmesi, köken rivayetleri, diğer aşiretlerle olan ilişkileri, dinî inançları ve göç hareketleri, bölgenin tarihini anlamak için zengin bir malzeme sunar.

Kökenler ve İsimlendirme

Roger Lescot'nun araştırmalarına göre, Banokilerin içinde bulunduğu aşiretler grubu, Suriye'den gelen ve Silvan (Meyafarqin) yakınlarına yerleşen Emevî kökenli bir figür olan "Silivan"dan türemiştir. Bu kişinin soyundan gelenler zamanla sekiz ana aşirete ayrılmıştır: Banuki (Banevki), Huveydi, Delxiran (Dılxeran), Buciyan, Zilan, Besiyan, Zekziyan ve Berazan. Bu tespit, Banokilerin Emevî soyundan geldiği iddiasını desteklemektedir.

Emevî soyuna dayandırılma iddiası, aşiretin tarihi derinliğini ve bölgesel prestijini güçlendirme eğilimindedir. Rivayetlere göre, Emevîlerin 750 yılında Abbasîler tarafından dağıtılmasının ardından bu aşiretler, özellikle Şam'ın dağlık kesimlerine sığınmışlardır. Burada kısmen Yezidî inancını benimsemiş olmaları, inançsal dönüşümlerin tarihsel süreçteki esnekliğini göstermektedir. Bu aşiretlerin, Emevî halifesi Abdülmelik b. Mervân'ın oğlu Süleyman b. Abdülmelik'in torunları olduğu iddia edilmektedir. Bu durum, Mervânîlerin kurucusu Mervan b. Ubeydullah'ın soyundan gelme iddiasına kıyasla daha güçlü bir ihtimal olarak değerlendirilmektedir.

985 yılında, Emevîlerin temel ayaklarını oluşturan bu sekiz aşiret, Diyarbakır yakınlarındaki Meyafarqin'de (Silvan) bir araya gelerek yeniden yapılanmış ve "Süleymanî" veya "Silivanî" aşiretleri grubunu oluşturmuşlardır.

Mervanî Devleti ve Banokilerin Rolü

Muhammed Zeki Emin Beg'in aktardığına göre, Emevî saltanatının çöküşüyle birlikte, bu aşiretler Kulp bölgesine gelmişlerdir. Banokiler (Banukiler) gibi önemli Kürt aşiretlerinin sunduğu yardımlar sayesinde güçlenerek yükselmişlerdir. Kısa süre içinde Dicle Nehri üzerindeki bölgelere hâkim olmuş, Gürcü ve Ermenilerin elindeki şehirleri geri alarak güçlü bir hükümetin temellerini Banokilerin desteğiyle atmışlardır. Bu anlatı, Banokilerin Mervanî Devleti'nin kuruluşunda ve konsolidasyonunda stratejik bir rol oynadığını göstermektedir.

Banokiler ve diğer Suleymanî aşiretleri, Diyarbakır valisi ile iyi ilişkiler kurmuş ve onunla dünür olmuşlardır. Mervanî emirlerinin vefatından sonra yönetim işleri kardeşlerinin çocuklarına geçerek "Kuleyb - Kulap (Kulp) ve Batman Ailesi" ile "Meyafarkin Ailesi" adında iki yeni aile oluşmuş ve bu aileler, 20. yüzyılın başlarına kadar nüfuzlarını sürdürmüşlerdir (İslam Ansiklopedisi, Cilt 3, s. 161).

Coğrafi Dağılım ve Göçler

Günümüzde Banokiler, özellikle Muş'un Bulanık ve Malazgirt ilçeleri ile köylerinde yaşamaktadırlar. Ancak tarihsel göç hareketleri ve günümüz koşulları nedeniyle yurt içinde ve yurt dışında dağınık bir yayılım göstermektedirler.

Banoki ve Banukiler, Silvan (Meyafarqin) civarında yarı-göçebe veya tam göçebe bir yaşam tarzı sürdürürken, yaylak ve otlaklardan yararlanmak için yerel beylere ve hükümdarlara yüklü vergiler ödemek zorunda kalmışlardır. Bu durum, yaşam şartlarını olumsuz etkileyince, özellikle Besiyanlı (veya Beskî) Şahsuvar Bey'in liderliğinde diğer aşiretlerle birlikte yeni arayışlara girmişlerdir.

1514'teki Çaldıran Savaşı'nda Şah İsmail'in Yavuz Sultan Selim'e yenilmesi ve ardından Osmanlı'nın Kuzey Anadolu'daki Şii-Alevî nüfusa yönelik politikaları, bölgedeki Şii-Alevî toplulukların İran içlerine ve diğer bölgelere kaçmasına neden olmuştur. Bu boşalan verimli bölgeler, Şahsuvar'ın dikkatini çekmiş ve 1524 veya 1525 yıllarında Meyafarqin'den ayrılarak Muş, Van, Erzurum ve Doğubayazıt yörelerine göç edip buralara yerleşmişlerdir. Bu göç, aşiretin coğrafi yayılımını önemli ölçüde etkilemiştir.

Kahramanlık Anlatıları ve Şeref Han Bitlisî'nin Tanıklığı

Roger Lescot'nun bahsettiği sekiz aşiret, tarihte gösterdikleri kahramanlıklarla da adlarından söz ettirmişlerdir. Garo Sasuni ve M.S. Lazarev gibi araştırmacıların eserlerinde yer alan, Ermeni Kürdolog Ş.X. Mıhoyan'ın derlediği hikayeler, Banokilerin de dahil olduğu bu aşiretlerin cesaretini vurgulamaktadır.

Mervanî Kürt Devleti döneminde, Banoki, Huveydi, Dılxeran, Buciyan, Zilan, Besiyan, Zekziyan, Berazan ve Şemskanlılardan oluşan Suleymanî aşiretleri, büyük kahramanlıklar sergilemişlerdir. Özellikle "Kan Dökücü" olarak bilinen Ebü'l-Abbas es-Seffah'ın isyanıyla başlayan sıkıntılı dönemlerde, Emevîlerin dağılması ve bir kısmının Mısır'a sığınmasıyla aşiretler de büyük zorluklar yaşamıştır. Ancak bu aşiretler yeniden bir araya gelerek Mervanîleri tekrar ihya etmiş, Diyarbakır'ı alarak Silvan'ı (Meyafarqin) başkent ilan etmişlerdir.

Şeref Han Bitlisî, Şerefnamesi'nde, Diyarbakır'ı istila etmek isteyen Safevîlerin Han Muhammed Ustaclu komutasında ve Maraş hükümdarı Alâüddevle Zulkadirî ile yeğeni Sarı Kaplan'ın da katılımıyla gerçekleştirdiği saldırılara karşı Suleymanî aşiretlerinin direnişini destansı bir dille anlatır. Şeref Han, bu savaşta Suleymanî aşiretlerinin, Zal oğlu Rüstem'in Şehname'deki "Heftxwané Mazenderan" destanındaki kahramanlıklarını bile gölgede bıraktığını ve Hacû-yı Kirmânî'nin ünlü Sâm-ı Neriman hikayesini hayali bir masal haline getirdiğini belirtir. Kürt kahramanları, kahredici bileklerinin gücü ve keskin kılıçlarıyla Sarı Kaplan ve askerlerini öldürerek, düşmanın sırtına vurdukları mızrakların atın eğerini delip geçmesine neden olmuşlardır. Bu kahramanlıklar karşısında Han Muhammed'in dahi Emir Diyadîn'e ve Suleymanî aşiretlerine saygısının arttığı ifade edilir. Bu olaylar, aşiretlerin askeri becerilerini ve bölgedeki askeri gücünü açıkça ortaya koymaktadır.

Dinî Yapı ve Osmanlı Dönemi Kayıtları

Şeref Han'a göre, bu aşiretlerin bir kısmı İmam Şafii mezhebinde kalırken, bir kısmı Yezidîliği benimsemiş ve başka yerlere göç etmiştir. Van'ın doğusuna yerleşen ve Hakkari Sancağı'na bağlı Mahmudiyan Beyliği'ni oluşturan aşiretler arasında hem Müslüman Banokiler hem de Yezidîliği benimseyen kollar bulunmaktaydı. Ancak Yezidî kolların zamanla çoğunlukla Müslümanlığa geri döndüğü belirtilmektedir.

Osmanlı döneminde yapılan kayıtlarda Banokiler için "Haymenişin Taife-i Ekrad" (göçebe Kürt aşireti) ifadesi kullanılması, onların yaşam tarzları ve etnik kimlikleri hakkında resmi bir belge sunmaktadır.

Sonuç

Banoki aşireti, kökenleri Emevîlere dayandırılan, Mervanî Devleti'nin kuruluşunda ve sürdürülmesinde aktif rol oynamış, Güneydoğu Anadolu'nun sosyal ve siyasi yaşamında etkili olmuş köklü bir Kürt aşiretidir. Aşiretin coğrafi hareketliliği, farklı dinî inançlarla etkileşimi ve özellikle Safevîlere karşı gösterdiği askeri başarılar, onların bölgesel tarihteki önemini vurgulamaktadır. Sözlü anlatılar ve tarihi metinler aracılığıyla günümüze ulaşan kahramanlık hikayeleri, Banokilerin direnişçi ruhunu ve cesaretini gözler önüne sermektedir. Aşiretin günümüzdeki dağılımı ve geçmişi üzerine yapılan araştırmalar, Kürt tarihi ve genel olarak Anadolu'daki aşiret çalışmaları için zengin bir kaynak oluşturmaya devam etmektedir.

---

Kaynakça:

1. Lescot, Roger. Enquête sur les Yezidis de Syrie et du Djebel Sindjar. Beyrouth: Institut français de Damas, 1938. (Banokilerin de dahil olduğu aşiretlerin Suriye kökeni ve bölümlenmesi hakkında temel referans.)
2. Bitlisî, Şeref Han. Şerefname. (Türkçe Çeviri: Mehmet Emin Bozarslan), İstanbul: Deng Yayınları, 2011. (Aşiretlerin kökenleri, isimlendirmeleri ve Mervanîlerle ilişkileri hakkında temel bilgiler.)
3. İbnü'l-Esîr, İzzeddin. El-Kamil Fi't-Tarih. (Arapça: الكامل في التاريخ), Beyrut: Dar al-Kutub al-Ilmiyah, 1987. (Emevîlerin Abbasîler tarafından dağıtılması ve Süleyman b. Abdülmelik'in soyu hakkında genel tarihsel bilgiler.)
4. Emin Beg, Muhammed Zeki. Kürdistan Tarihi. İstanbul: Avesta Yayınları, 2005. (Mervanîlerin yükselişi ve Banokilerin bu süreçteki desteği hakkında bilgi verir.)
5. Ortaylı, İlber. Osmanlı Barışı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2007. (Çaldıran Savaşı ve Osmanlı'nın Doğu politikaları hakkında genel bilgi.)
6. Sever, Mesut. Kürt Aşiretleri ve Aşiretçilik. İstanbul: Avesta Yayınları, 2010. (Kürt aşiretlerinin göç hareketleri ve yerleşim yerleri üzerine genel bilgiler.)
7. Sasuni, Garo. Kürt Ulusal Hareketi ve Ermeni İlişkileri. (Türkçe Çeviri: Medeni Ferho), İstanbul: Peri Yayınları, 2002. (Aşiretlerin kahramanlık anlatıları ve tarihsel olaylardaki rolleri hakkında derlemeler.)
8. Lazarev, M. S. ve Mıhoyan, Ş. X. Kürtler ve Kürdistan. (Çeşitli dillerdeki çevirilerinden derlenmiş bir eser; aşiretlerin askeri başarıları ve tarihi olaylardaki rolleri üzerine bilgiler.)
9. Göyünç, Nejat. Osmanlı İdaresinde Diyarbekir. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1991. (Osmanlı dönemi arşiv kayıtlarında aşiretlerin nasıl tanımlandığına dair bilgiler.)
10. Van Bruinessen, Martin. Ağa, Şeyh ve Devlet: Kürdistan'ın Sosyal ve Politik Yapıları. İstanbul: İletişim Yayınları, 2000. (Yezidî inancı ve aşiretler arasındaki dini dönüşümler üzerine genel bir bakış.)