BADILLI AŞİRETİ

Badıllı Aşireti: Şanlıurfa'dan Kökenlere Uzanan Bir Yolculuk

Badıllı aşireti, ağırlıklı olarak Şanlıurfa sınırları içinde yaşayan ve günümüzde bu isimle tanınan köklü bir topluluktur. Geçmişte bazı tarih kitaplarında Badeli, Badıli, Bedeli gibi farklı isimlerle de anılmıştır. Aşiretin isminin kökeni ve neden bu ismi aldığı tam olarak bilinmemekle birlikte, İsfahan yakınlarındaki bir kasaba adına izafeten verilmiş olabileceği düşünülmektedir. Orta Anadolu'da yaşayan Beydilli Türkmenleri ve diğer bazı aşiretlerle isim benzerliği gösterse de, yöresel Kurmanci lehçesinde "Be-dıl" (gönülsüz, isteksiz) kelimesinin kullanımı, Bad veya Badıl'ın Farsça bir şehir adı olması gibi durumlar, isim kökeni üzerindeki tartışmaları sürdürmektedir.

Beydilli Türkmenleri ile Badıllılar arasında isim benzerliği dışında bir akrabalık ya da ortak geçmiş tespit edilememiştir. Hatta tarihi kayıtlarda ve sözlü edebiyatta bu iki grubun farklı zamanlarda karşı karşıya geldiği bile görülmektedir.

Mıllan Federasyonu İçindeki Konumu

Şanlıurfa Badıllıları, Gazi Bey döneminden itibaren Mıllan aşiret federasyonunun (Mıllan abrı) önemli bir parçası olmuştur. Mıllan federasyonu içinde "asli aşiretler" ve "tabi aşiretler" olarak iki ana kategori bulunurken, Badıllılar "tabi aşiretler" kısmında yer almıştır. Ancak Badıllılar, Mıllan federasyonuna büyük bir sadakatle bağlı kalmış, yöre aşiretleriyle yapılan savaş ve çatışmalarda önemli fedakârlıklar göstermişlerdir. Federasyonun "asli aşiretleri" gibi hareket etme biçimleri, onların bu yapı içindeki etkin rolünü ortaya koymaktadır.

Badıllılar, yörede akıllı ve saygılı tavırlarıyla tanınan bir aşiret olmuş, kavga ve olumsuz davranışlardan uzak durmuşlardır. Bu durum, aşiret tarihiyle ilgili bilgi bulmayı zaman zaman zorlaştırmıştır, zira çoğu tarihi kayıt çatışmalar ve önemli olaylar üzerine yoğunlaşır.

Yerleşim Alanları ve Göçler

Badıllıların tarih boyunca yerleşim bölgeleri genellikle Güneydoğu Anadolu'da Urfa ve çevresi, Karacadağ ile Diyarbakır arası olmuştur. 17. yüzyılın başlarında Diyarbakır'da yaşadıkları bilinmektedir. Diğer birçok aşiret gibi Badıllılar da 1700'lü yılların sonlarına kadar konargöçer bir yaşam tarzı sürmüşlerdir. Bahar ve yaz aylarında Siverek Karacadağ ve çevresini yaylak olarak kullanırken, kış aylarını Harran ve Ceylanpınar ovalarında geçirmişlerdir.

Badıllıların hangi tarihte yerleşik hayata geçtikleri kesin olarak bilinmemekle birlikte, 1680 ve sonrası tarihlerde Urfa'nın kuzeyine yerleşmeye başladıklarına dair araştırmalar mevcuttur. Günümüzde yaşadıkları bazı köylerin Cumhuriyet dönemi isimleri arasında Yedikuyu, Hamurkesen, Kanatlı, Pınarbaşı, Külaflı, Ağızhan, Akören, Kumrulu, Özveren, Büyük ve Küçük Salkım, Karapınar, Uğurlu, Başören ve Uzuncuk bulunmaktadır.

Badıllıların bir kısmı günümüzde Gümüşhane'nin Çimendağı bölgesinde, bir kısmı da Refahiye ve çevresinde yaşamaktadır. Ayrıca Ankara ve Suriye'de de Badıllı mensuplarına rastlamak mümkündür.

Tarihin çeşitli dönemlerinde Doğu ve Güneydoğu'dan birçok aşiret, Celali isyanları (1519-1658) gibi olaylar nedeniyle veya hayvancılık için daha uygun yayla ve meralara ulaşmak amacıyla Orta Anadolu'ya ve Osmanlı'nın diğer bölgelerine göç ettirilmiş veya sürgün edilmiştir. Bu göçler arasında Reşvan, Canbegi, Şeyhbızıni, Mılan, Şadiyan, Rutan, Zırıkan, Sêwêdî, Terîkan, Mikaîlan, Mirdesîyan, Molikan, Nasiri, Koçgiri, Mahasi, Belikan, Celikan, Oxciyan, Cutıkan, Xelıkan, Sêfıkan, Pisiyan ve Beski gibi aşiretler yer almaktadır. Badıllı aşireti de bu göç listelerinde 1800'lü yıllara kadar konargöçer olarak yaşamış, ancak 1700'lerin sonuna doğru yerleşik hayata geçmeye başlamıştır.

Badıllı İsminin Kökeni ve Mervani Bağlantısı

Doğu ve Güneydoğu'da yaşayan Badıllılar ile Türkmen Beydillileri arasında isim benzerliği dışında bir akrabalık bağı kuracak bilgi veya belge bulunmamaktadır. Dilbilimsel olarak incelendiğinde, "Beydili" iki öz Türkçe kelimeden ("bey" ve "dil") oluşurken, "Badıl" kelimesinin yöresel Kurmanci dilindeki "-i" aidiyet eki almasıyla oluştuğu düşünülmektedir. Bu durumda aşiretin esas isminin Bad veya Badı olduğu, "-i" ekinin ise aitlik belirtmek için eklendiği varsayılır.

Bölge halkı ve sözlü edebiyatında "Badıli" ismi, "Beydili" kelimesinden çok daha eski ve yaygın olarak kullanılmıştır. Örneğin, 4. Murat döneminde Urfa'ya yerleştirilen Barak Beydili Türkmenleri ile Mıllanlar arasındaki savaşı anlatan "Kilama Devreş'i Abdi" gibi destanlarda, Beydilli Türkmenleri "Türk'an" (Türkmenler) olarak anılırken, Badıllılar Mıllan tarafında yer almış ve onlarla savaşmıştır. Bu durum, iki aşiretin tarihsel olarak farklı kökenlere sahip olduğunu ve akraba olmadıklarını gösteren önemli bir kanıttır.

"Bad", "Badi", "Badıl" gibi kelimeler Arap dünyasında da kullanılmakta olup, İsfahan yakınlarında "Badilan-Badiran" adında bir kasaba, Bağdat yakınlarında "Badoyi" adında bir kasaba ve Basra yakınlarında yaşayan "Bahdilan" aşireti gibi örnekler mevcuttur. Bahdilan aşiretinin soyunun Sahabe Enes Bin Malik'ten hadis rivayet eden Carud Bin Ebi Sibre El Bahdili'ye dayandığı belirtilir.

"Bad" ismi, yörede kadın ve erkekler için tarihten bu yana kullanılan özel bir isim ve lakaptır. Örneğin, Diyarbakır'da kurulan Mervani Devleti'nin kurucusu Hüseyin'in lakabı "Bad"dır. "Bad", yöre dilinde yırtıcı bir avcı kuşu olan doğana verilen isimdir. Doğan kuşunun yumurtalarından çıkan yavrulara "bad", "badaroğ" ve "çelleğan" denir, ve kahramanlık genellikle birinci yumurtadan çıkan "bad"a atfedilir. Bu lakap birçok kahraman insana verilmiş, hatta Kadiri tarikatının kurucusu Abdülkadir Geylani (k.s.) de "Baz Abdülkadir Geylani" olarak lakaplandırılmıştır.

Badıllı aşiretinde "Said" isminin yaygınlığı ve reislerin genellikle bu ismi taşıması dikkat çekicidir. Aynı zamanda kısa zamanda varlığına son verilen Mervani Devleti'nde de Said isminin yaygın olması ve Mervani reislerinden ikisinin adının Said olması, Badıllıların Mervanilerin bir devamı olma veya Mervani Devleti içinde yaşamış bir kabile olma ihtimalini güçlendirmektedir.

Badıllıların içinde "Beğ" adlı bir kabile kendilerinin Abbâsî olduğunu iddia eder ve Mal'a Beytel Emir isimli bir aile bu konuda bir şecereye de sahiptir. Bazı kaynaklarda, Abbâsî halifesi Harun Reşit döneminde (786-809) Badıllıların, Reşilerin, Şadililerin ve toplam 125 aşiretin İran'ın Mazenderan ve Kandahar bölgesinden alınarak Samsun, Canik, Kayseri, Adana, Sis hattında Bizans'a karşı yerleştirildiği kaydedilmiştir. Bu bilgiler, Badıllıların Abbâsîlerle eskiden beri bir bağlantısının mevcudiyetini kuvvetlendirmektedir. Günümüzde Badıllıların bir kısmı hala Kuzey Horasan'da yaşamaktadır ve Kürtçe konuşmaktadırlar; bölge halkı onlara "Badelan" ismini vermektedir.

Badıllıların tabi kabilelerine bakıldığında, Elxoiler'in Badıllı İmam döneminde Urfa'ya geldiği, Mıhoxalta ve Maksoi kabilelerinin Karacadağ'dan gelerek Badıllılara katıldığı görülür. Maksoi'lere günümüzde Sason bölgesinde bağımsız bir aşiret olarak rastlanırken, Abbâsî olduğunu iddia eden Beğ kabilesine ise Hakkâri, Şemdinli ve Mardin Kızıltepe civarında müstakil bir aşiret olarak rastlanmaktadır. Bu durum, Badıllıların tıpkı diğer aşiretler gibi çeşitli yerlerden bir araya gelmiş bir kabile federasyonu olduğunu göstermektedir. Oysa Beydili Türkmen aşiretleri genellikle akrabalık kuralları üzerine birleşmişlerdir.

21 Ocak 1691 tarihli bir ferman, Beydilli Türkmenlerinin Urfa civarına yerleştirilmesinden bahsetse de, fermanda geçen Çimkanlı, Mamavi Arşuvanlı, Hacıkırlı ve Utmanlı gibi Badıllıya bağlı kabilelere günümüz Urfa'sında rastlamak mümkün değildir. Bu durum, mevcut Badıllıların kabileleriyle isim benzerliği bile bulunmadığını göstermektedir. Ancak, bölgedeki birçok aşiret federasyonunda Türkmen asıllı ailelere rastlanması gibi, Badıllıların içinde de Türkmen asıllı bir ailenin varlığı ihtimali göz ardı edilmemelidir.

---

Kaynakça

• Ana Metin: Kullanıcının sağladığı "BADILLILAR" başlıklı metin.
• Dr. Fritz: "Kürtler" isimli eseri, sayfa 30. (Celali isyanları ve göçler bağlamında referans gösterilmiştir.)
• Kaşgarlı Mahmut: "Divan'ı Lügati Türk", Darul Hilafeti Aliye, Matbaatul Amire, Halep, 1915, 1. Baskı. (Türkçedeki kelime kökenleri ve anlamları bağlamında referans gösterilmiştir.)
• Dr. Friç: Lala Şahin Paşa ismini zikrettiği eser, sayfa 330.
• Şerefname: Lala Mustafa Paşa'nın 1578 tarihindeki olaylarını kayda aldığı eser, sayfa 381. (Kura nehri ve Kana çayı ile ilgili bilgiler için referans gösterilmiştir.)
• El Semani: "Kitabul Ansab" isimli eseri, cilt 2, sayfa 21 ve sayfa 345. (Badilan-Badiran, Badoyi ve Bahdilan aşiretleri ile ilgili bilgiler için referans gösterilmiştir.)
• Yakut El Hamevi: "Mü'cemul Buldan" isimli eseri, cilt 1, sayfa 318. (Badoli Yemame bölgesi hakkında bilgi için referans gösterilmiştir.)
• Ahmet Vasfi Zekeriya: "Aşairi Şam" isimli eseri, sayfa 663. (Badililerin Mılan aşiretinin bir kabilesi olduğuna dair bilgi için referans gösterilmiştir.)
• İbnul Erzak: "Tarihi Farikin" isimli eseri, sayfa 49, Kahire, 1959. (Mervani Devleti kurucusu Bad Bin Dostık hakkında bilgi için referans gösterilmiştir.)
• İbni Esir: "El-Kamil Fi Tarih" isimli eseri, sayfa 25. (Bad kelimesinin "Baz" olarak zikredilmesi hakkında bilgi için referans gösterilmiştir.)
• İbnul Ezraki: "Tarihi Farikin" isimli eseri, sayfa 263. (Badiye isminin kadınlar için kullanıldığına dair bilgi için referans gösterilmiştir.)
• Ziya Gökalp: "Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler", Sosyal Yayınlar, Hazırlayan Şevket Beysanoğlu, sayfa 130. (Badıllı İmam dönemindeki göçler ve kabile katılımı hakkında bilgi için referans gösterilmiştir.)