AŞİRETLER BOYLAR VE OYMAKLAR

Azizan (Azîzan, Aziziye) Aşireti / Cizre Beyliği

Azizan Aşireti (Kürtçe: Azîzan / Azizî), tarihsel olarak Cizre merkezli bir Kürt beyliği kurmuş, Emevi soy iddiasıyla tanınan güçlü bir aşirettir. Şerefname'ye göre, aşiret liderleri Halid bin Velid'in (R.A.) oğlu Süleyman bin Halid'in soyundan gelir. Bu iddia, Diyarbakır'ın 637 fethi sırasında şehit olan Süleyman bin Halid'in soyunun devam ettiği tezine dayanır; ancak tarihsel kaynaklarda Süleyman'ın bekâr ve çocuksuz şehit olduğu belirtilir, bu da soyun nasıl yayıldığına dair muamma yaratır. Bazı rivayetlerde aynı soydan gelen başka bir Süleyman'ın Yezidi bir kadınla evlendiği ve Mir Abdulaziz, Mir Hacı Bedr, Mir Abdal gibi çocukları olduğu öne sürülür. Aşiret, günümüzde Yezidi inancıyla ilişkilendirilse de, kuruluş dönemi (yaklaşık 640'lar) itibarıyla Emevi ailesine (Muaviye-Yezid soyu) bağlı Sünni bir yapıdadır; Yezid bin Muaviye'ye bağlılık iddiası vardır, ancak bu modern Yezidilik (Êzidilik) ile karıştırılmamalıdır. Emevi Halifesi Mervan bin Muhammed'in annesi de bu aşirettendir, bu da Emevi akrabalığını güçlendirir.

Köken ve Soy İddiası

Şerefname'ye göre Azizanlar, Halid bin Velid'in oğlu Süleyman'ın soyundandır. Süleyman, Diyarbakır fethinde şehit olmuş; türbesi (27 sahabiyle birlikte) Diyarbakır'da ziyaret edilir. Osmanlı salnamelerinde fetihe katıldığı ve şehit olduğu anlatılır. Soyun devamı, Yezidi bir kadınla evlilik iddiasıyla açıklanır; ancak bu Süleyman'ın kendisinin değil, soyundan gelen birinin olduğu düşünülür. El-Sem'ani (ö. 1167) gibi erken kaynaklar, Yezid bin Muaviye'ye bağlı gruplardan bahseder; bunlar Hulvan Dağları civarında ibadet eden, Cuma kılan topluluklardır. Sem'ani ayrıca Yezid bin Enise'ye bağlı başka bir "Yezidi" grubundan söz eder (haricilerle bağlantılı). Bu, tarihte "Yezidi" adının birden fazla gruba işaret ettiğini gösterir; Azizan'ın modern Êzidilikle doğrudan ilişkisi yoktur.

Aşiret, Emevi soy iddiasıyla halk arasında saygı görmüş; Cizre gibi ilim merkezi bir bölgede bu iddia uzun süre kabul görmüşse, muhtemelen delillendirilmiştir. Aksi takdirde fitne ve karşıt görüşlerle çürütülmesi kaçınılmazdı.

Tarihsel Gelişim ve Cizre Beyliği

Azizan Beyliği, Cizre merkezli kurulmuş; bağlı şehirler/nahiyeler: Mardin, Fınık, Şah Der, Tanzeh, Tor, Hitim, Eruh, Bırke, Badan, Piruz, Nişitli, Ermişat, Kiver, Kürkil (Gurgil). Beylik, 640'larda tesis edilmiş; 1835'e kadar (Bedirhan Bey dönemi) sürmüştür.

Reislik Sırası (Şerefname ve diğer kaynaklara göre):

• Abdulaziz bin Süleyman (kurucu)
• Seyfeddin
• Mecaddin
• İsa
• Bedreddin
• Abdal
• İzeddin (Timur istilası dönemi; Timur'a itaat etmiş, sonra isyan etmiş; Arduxi aşiretine sığınmış)
• Abdal (Timur sonrası yeniden beylik ilan etmiş)
• İbrahim
• Şeref
• Bedir
• Kek Muhammed (Uzun Hasan-Akkoyunlu dönemi)
• Şeref (Safevi-Akkoyunlu çatışmaları; Şah İsmail'e karşı zaferler; Buxti aşiretiyle ittifak)
• Şah Ali (Safevi baskısı; Osmanlı'ya yöneliş)
• Bedir Bey (Osmanlı ittifakı; Rüstem Paşa ile çatışma; 70 yıl beylik yapmış, 90 yaşında vefat)
• Muhammed (Gürcistan seferi şehitliği)
• Aziz Bey (Şeref ile çatışma; idam edilmiş)
• Şeref (yeniden beylik; Osmanlı tarafından tanınmış, 1597 Cizre emiri)
• Bedirhan Paşa (1802-1847; en meşhur lider; merkezi Kürt hükümeti kurma çabası; Osmanlı tarafından bastırılmış)

Bedirhan Paşa Dönemi: 1822'de Cizre emiri olmuş; sınırlarını Van, Savuçbulak, Revandiz, Musul, Sencar, Siirt, Viranşehir ve Siverek'e genişletmiş. Bağımsız Kürt devleti kurma hedefiyle Osmanlı'yı tehdit etmiş; 1847'de Osman Paşa komutasındaki orduyla yenilmiş, Eruh Kalesi'nde esir alınmış, İstanbul'a sürülmüş. Şam'a yerleşmiş, 1847'de vefat etmiş. 95 çocuğu vardır; kendi adına para bastığı iddia edilir.

Son Dönem: 1835'te Osmanlı tarafından sona erdirilmiş; Bedirhan Paşa sürgüne gönderilmiş. Aile üyeleri Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde tanınmış isimler çıkarmış (örneğin Vasıf Çınar, Kamuran Bedirhan, Celadet Bedirhan, Emre Gönensay vb.).

Bağlı Aşiretler ve Yapı

Bilbasilerin Kovalisi kabilesine bağlı bir malbattır. Emevi soy iddiasıyla saygı görmüş; aşiret reisleri "emir" unvanı taşır.

Önemli Şahsiyetler

• Şeref Bey: Aziziye emirlerinden; Emir Aziz'i öldürmüş, Osmanlı baskısıyla şehri teslim etmiş, sonra yeniden işgal etmiş; 1597'de Osmanlı tarafından resmen tanınmış.
• Bedirhan Paşa (1802-1847): En etkili lider; Kürt birliği ve bağımsızlık çabası; Osmanlı tarafından bastırılmış. 95 çocuğuyla tanınmış aile dalı oluşturmuş.
• Şah Ali Bey: Safevi baskısına karşı Osmanlı'ya yönelmiş; Bitlis Beyi Şeref Han aracılığıyla Yavuz Selim'e bağlanmış.

Sonuç

Azizan Aşireti / Cizre Beyliği, Emevi soy iddiasıyla (Halid bin Velid → Süleyman) meşhur olmuş, Cizre merkezli güçlü bir Kürt beyliğidir. Safevi-Osmanlı çatışmalarında stratejik rol oynamış; Bedirhan Paşa dönemiyle zirveye ulaşmış, Osmanlı baskısıyla sona ermiştir. Soy iddiası tartışmalı olsa da, tarihsel saygı ve güç, aşiretin köklü yapısını gösterir. Modern dönemde Bedirhan ailesi, Kürt entelektüel ve siyasi tarihinde önemli yer tutar.

Kaynakça

• Şeref Han, Şerefname (Azizan ve Cizre Beyliği tarihi).
• Muhammed Emin Zeki Beg, Kürtler ve Kürdistan Tarihi.
• Osmanlı salnameleri ve arşiv belgeleri (Diyarbakır fethi, Süleyman bin Halid).
• El-Sem'ani ve Şehristani eserleri (erken Yezidi grupları).
• Elkadiyet el-Kürdiye ve El Erbee Usur el-Exire fil Irak (Bedirhan dönemi).
• Bedirhan ailesi kaynakları: Kamuran Bedirhan, Celadet Bedirhan çalışmaları; Wikipedia (Bedirxan family).
• Butun Aşiretler Blogu: AZİZAN AŞİRETİ (butun-asiretler.blogspot.com/p/azizan-asireti.html).
• 
  

 UYARI: SİTEMİZİN TÜM HAKLARI SAKLI OLUP, İNTERNET ÜZERİNDEN YAYIN YAPMAKTADIR. BİLGİLER İZİNSİZ VE KAYNAK GÖSTERİLMEDEN KULLANILAMAZ.