ALHAS, ALXAS AŞİRETİ

Alhas (Alxas) Aşireti, Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da, özellikle Kahramanmaraş'ın Elbistan ilçesi çevresinde yoğunlaşan Kürt kökenli bir aşirettir. Tarihsel olarak göçebe ve yarı göçebe bir yaşam süren aşiret, 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyıl başlarında Osmanlı iskân politikaları, iç çatışmalar ve ekonomik nedenlerle yerleşik hayata geçmiş olup, ağırlıklı olarak Alevi-Kızılbaş inancına mensuptur. Köken tartışmaları devam etmekte; bazı kaynaklar Siverek'ten (Baraz Aşireti'nden kopuş), bazıları Hormek (Xormek) Aşireti bağlantısı, bazıları ise Dersim kökenli olduğunu öne sürer.

Köken ve Etimoloji

Aşiret adı "Alhas" veya Kürtçe telaffuzla "Alxas" (boğazdan çıkan "x" sesiyle) olarak bilinir. Köken konusunda başlıca görüşler şunlardır:

• Şahıs Adından Türeme: Birçok kaynakta, aşiretin adının "Cafer oğlu Alihas" gibi bir atanın isminden geldiği belirtilir. "Has Ali" (dürüst/mert Ali) lakabından evrilerek "Alihas" → "Alhas" şeklinde dönüştüğü rivayet edilir.
• Coğrafi Köken: İngiliz araştırmacı Mark Sykes'ın 1908 tarihli "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire" eserinde, Halep'in güneydoğusunda "Alxas" adlı bir dağdan adını aldığı tahmin edildiği kaydedilir. Sykes, aşireti 500 hanelik bir grup olarak tanımlar ve Halep Dağı güney doğusu, Besni, Maraş, Sivas ve Malatya civarlarında göçebe yaşadıklarını belirtir.
• Diğer Bağlantılar: Bazı rivayetlerde İran Horasan'dan gelen Zend Aşireti kolu veya Hormek (Xormek) Aşireti'nin parçası olduğu iddia edilir. Nuri Dersimi gibi kaynaklar Dersim kökenli olduğunu savunurken, Muşlular Hormek bağlantısını, Urfalılar ise Siverek-Baraz kökenini vurgular. Osmanlı arşivlerinde (Cevdet Türkay'ın eserinde) "Elhas" veya "Alxas" olarak geçer; bazı görüşlerde Türk boyu (Beğdili/Karahasanlı) kökenli olduğu öne sürülse de, dil ve inanç yapısı Kürt-Alevi karakterini doğrular.

Genel kabul, aşiretin Kürt (Kurmanci lehçesi konuşan) kökenli olduğu ve 18.-19. yüzyılda Urfa-Siverek civarından (Baraz Aşireti içinden anlaşmazlık/iskân nedeniyle) Elbistan'a göç ettiği yönündedir. Göç yaklaşık 150-200 yıl öncesine (1800-1850 arası) tarihlenir; ilk yerleşim Elbistan'da "Büyük Köy" (Kürtçe: Digır) olarak bilinir. Yerleşim sırasında Kürecik ve Kızık aşiretlerinden arazi aldığına dair sözlü anlatılar vardır.

Dil ve Kültür

Aşiret üyeleri ağırlıklı olarak Kürtçe'nin Kurmanci (Kırmanç) lehçesini konuşur. Bazı bölgelerde Türkçe etkiler görülse de, geleneksel dil Kürtçe'dir. Göçebe geçmişten yerleşik tarım ve hayvancılığa geçiş yaşanmıştır. Aşiret yapısı katı ağalık sisteminden ziyade post-modern bir kimlik taşır; aileler arasında dayanışma güçlüdür ancak merkezi bir reislik zayıftır. Kabileler (örneğin Hacı Aliler, Haydaroğulları, İsmailler, Kıraçlar) köy bazında örgütlenir.

İnanç Sistemi

Alhas Aşireti mensupları Alevi-Kızılbaş inancına bağlıdır. Bu inanç, Sinemilli Ocağı gibi yerel ocaklarla bağlantılı olup, cem, semah ve Ehlibeyt sevgisi merkezdedir. Bazı kaynaklarda Elbistan'a geldiklerinde Sünni oldukları, sonra Alevileştikleri rivayet edilse de, genel yapı Alevi'dir. Bölgedeki diğer Alevi aşiretlerle (Sinemilli, Atmalı) yakın kültürel bağlar vardır.

Yerleşim Yerleri ve Nüfus

Aşiret günümüzde ağırlıklı olarak Kahramanmaraş Elbistan ve Afşin ilçelerinde yaşar; toplam yaklaşık 22 köy ve mezradan oluşur. Yerleşim alanı Malatya'ya daha yakın olup, idari olarak Maraş'a bağlanmıştır.

Bölge/İlçe	Önemli Köyler/Mezralar	Notlar (1987 Verileri ve Güncel Tahmin)
Kahramanmaraş-Elbistan	Sevdilli (merkez köy), Yalıntaş (Aktil), Beştepe, Yoğunsöğüt, Toprakhisar, Büyükköy (Digır), Kalaycık, Gözecik, Yalakköy, Aksakal, Dere Topallı	1987: Yaklaşık 7.500 kişi (Maraş bölgesi toplam). Güncel tahmin: 40.000 civarı (dünya geneli dağılım dahil).
Afşin	İnci, Kaşanlı, Haticepınar, Oğlakkaya, Örenli, Tarlacık, Yazıbelen, Kabakulak, Tepebaşı	Alevi-Kızılbaş, Kurmanci konuşur.
Diğer İller	Sivas (Zara-Cimitli, İmranlı-Aydoğan/Örenik), Adıyaman-Gölbaşı, Manisa, Denizli, Aydın, Muğla, Dersim (Tunceli), Malatya (Arguvan Alhasuşağı)	Göçlerle batıya yayılmış aileler.

1987 verilerine göre Maraş'taki nüfus 7.500 civarındadır; günümüzde göçler nedeniyle dağılmış olsa da Elbistan çevresinde yoğunlaşma devam eder. Dünya geneli tahmin 40.000 kişidir.

Tarihsel Gelişim

• Osmanlı Dönemi: Göçebe olarak Halep-Maraş-Sivas arasında dolaşır; Sykes'ın 1908 raporu 500 hane belirtir. 19. yüzyıl sonlarında iskân politikaları ve Baraz iç çatışmalarıyla Elbistan'a yerleşir.
• Cumhuriyet Dönemi: Yerleşik tarıma geçer; Maraş Katliamı (1978) gibi olaylar göçleri tetiklemiştir.
• Güncel Durum: Aşiret kimliği korunmakla birlikte, kentleşme ve göçle aşiret bağları zayıflamıştır.

Sonuç

Alhas Aşireti, Kürt-Alevi kimliğinin tipik bir örneğidir; kökeni tartışmalı olsa da dil, inanç ve yerleşim yapısı Kürt karakterini doğrular. Köken tartışmaları sözlü tarih ve sınırlı yazılı kaynaklara dayanır; kapsamlı etnografik ve genetik çalışmalar bilgi kirliliğini azaltabilir.

Kaynakça

• Mehmet Emin Zeki Beg (1931 verileri) ve Mehmet Teker, Kürt Tarihinde Hormek (Alhas) Aşireti.
• Mark Sykes, The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire (1908).
• Ali Aksüt, "Elbistan Nurhak Ekinözü Afşin Aleviliği Üzerine", Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi (2017).
• Nuri Dersimi ve ilgili sözlü tarih kaynakları (Hormek bağlantısı).
• Jandarma Genel Komutanlığı Aşiretler Raporu (1970'ler; 1998 baskısı).
• Çeşitli blog ve Facebook grupları (butun-asiretler.blogspot.com, Alhas Aşireti sayfaları; Alxas.net kısmi).
• Osmanlı arşiv belgeleri (Cevdet Türkay, Osmanlı İmparatorluğu'nda Oymak, Aşiret ve Cemaatler).